Apokopa (gr. apokoptein - odcinać) -
proces fonetyczny polegający na zaniku głoski lub głosek w wygłosie (na końcu wyrazu). W szczególności dotyczy nieakcentowanych
samogłosek, np.
pol. tak ze staropolskiego tako. Współcześnie apokopa występuje m.in. w
języku hiszpańskim, w którym przymiotnik grande zostaje skrócony do gran, gdy występuje przed rzeczownikiem.
Zanik końcowej spółgłoski -
proces fonetyczny (rodzaj
apokopy, który zaszedł np. w
łacinie, w
języku prasłowiańskim (np. -os > -o w rodzaju nijakim) i który trzeba uwzględniać przy czytaniu
francuskiego (Bordeaux /bordo/, Carnot /Karno/).
Paragoga - zjawisko rozszerzania
spółgłoskowego wygłosu wyrazu przez dodanie
samogłoski (często, choć nie bezwzględnie zawsze tożsamej z samogłoską sylaby wygłosowej oryginału). Jest to więc rodzaj
epentezy. Odwrotnością paragogi jest
apokopa.
Zanik
iloczasu –
proces fonetyczny prowadzący do zaniku długości
samogłosek jako
cechy fonologicznej relewantnej. Proces ten zaszedł między innymi w
łacinie i w
języku polskim.
Itacyzm (od
gr. eta, "litera eta") -
proces fonetyczny polegający na zwężeniu długiego /E/ otwartego (oznaczanego w
języku greckim literą eta) i ujednoliceniu się jej z samogłoską /I/. W nowogreckim "η, υ, ει, οι, ηι, υι" wymawiane są jako "i". "Hoi polloi" wymawiane jest jako "i polli".
Prejotacja -
proces fonetyczny (rodzaj
protezy) polegający na pojawieniu się /j/ przed
samogłoską w nagłosie (na początku wyrazu). Zaszła np. w
języku prasłowiańskim i
gwarach polskich: anioł > janioł.
Przegłos inaczej metafonia (umlaut – z
niem. ) to wymiana samogłosek w temacie (np. w języku
niemieckim i
praindoeuropejskim) jak również
proces fonetyczny w wyniku którego przegłos się pojawia, np.
przegłos lechicki.
Palatalizacja indoeuropejska –
proces fonetyczny (raczej
asybilacja niż
palatalizacja), który zaszedł w
językach indoeuropejskich grupy
satemowej.
Praindoeuropejskie miękkie ќ, g`, gh` przeszły ostatecznie w zwykle s, z (ale w
litewskim š, ž, a w
językach indoaryjskich ќ > ś). Etapem przejściowym były nieznane głoski miękkie oznaczana C (być może typu č).
Wzdłużenie zastępcze –
proces fonetyczny, w wyniku którego samogłoska staje się długa, aby zachować energię potrzebną na wypowiedzenie wyrazu, kiedy następna samogłoska zanikła. Zaszło np. w
łacinie,
języku fińskim i w
języku polskim (przy zaniku
jerów). Podobnie jak wokalizacja jerów jest wynikiem wyrównań kompensacyjnych. Przy wzdłużeniu zastępczym zanikający jer oddaje swój iloczas samogłosce pełnej – powodując jej wzdłużenie.
Prelabializacja -
proces fonetyczny (rodzaj
protezy) polegający na pojawieniu się przed
samogłoską w nagłosie (na początku wyrazu) /u/ niezgłoskotwórczego (które mogło następnie przejść w
szczelinowe /w/). Zaszła np. w
języku prasłowiańskim (przed /ъ/, /y/ <
pie. /u/, /ū/), a w niektórych
językach słowiańskich dotyczyła też /o/ i
ps. /ǫ/:
Monoftongizacja (od
gr. μονόφθογγος monophthongos - "jednobrzmiący") –
proces fonetyczny polegający na przekształcaniu się
dyftongów w pojedyncze samogłoski (
monoftongi). Monoftongizacja zaszła między innymi w
łacinie i
języku prasłowiańskim.
Asybilacja –
proces fonetyczny, w wyniku którego
spółgłoski zwarte zmieniają się w
zwarto-szczelinowe i
szczelinowe. Często następuje wraz z
palatalizacją. Np. t > ć (
język polski), k > č` > c > s (
łacina), k > č` lub c` (
język prasłowiański).
Odpodobnienie (dysymilacja) - jeden z podstawowych zależnych
procesów fonetycznych, polegająca na zaniku podobieństwa głosek (niekoniecznie sąsiednich).
Uproszczenie grup spólgłoskowych -
proces fonetyczny, który zaszedł np. w
języku polskim (np. cztwarty > czwarty) i w
języku prasłowiańskim (np.
ps. sъpnъ (sъpati (>
pol. spać) + -nъ) > sъnъ >
pol. sen). W większości polskich wyrazów więcej jest spółgłosek niż samogłosek.W jednym wyrazie często sąsiaduje ze sobą kilka spółgłosek-tworzą one tzw.grupę spółgłoskową.Przy szybkiej wymowie niektóre spółgłoski w takiej grupie nie są wymawiane.Zjawisko to nosi nazwę uproszczenia grupy spółgłoskowej.
Proteza (z
greckiego pro- - "przed-" + thesis - "postawienie") -
proces fonetyczny polegający na pojawieniu się etymologicznie nieuzasadnionej głoski lub grupy głosek w nagłosie (na początku wyrazu). Np. w
gwarach polskich harak hameryka (
preaspiracja), Jagata, janioł (
prejotacja), łowies (
prelabializacja), w języku
język czeskim: voko (literackie: oko), vono (ono), vokno (okno). Dla języka greckiego, a także późnej łaciny i niektórych innych języków indoeuropejskich charakterystyczna jest natomiast
proteza wokaliczna.
Alfabet fonetyczny ICAO znany również jako Alfabet fonetyczny NATO, także
Międzynarodowy alfabet fonetyczny – najbardziej rozpowszechniony system literowania wyrazów w pewnych specyficznych zastosowaniach, np. w
lotnictwie podczas prowadzenia
komunikacji radiowej, gdzie każdej literze alfabetu odpowiada ustalone słowo.