Linki:
Bhutan,
Dialekt pekiński,
Dzong,
ISO 639,
Indie,
Język średniochiński,
Język (mowa),
Język birmański,
Język bodo,
Język chiński,
Język gan,
Język garo,
Język hakka,
Język jin,
Język manipuri,
Język minbei,
Język minnański,
Język newarski,
Język starochiński,
Język tangucki,
Język tybetański,
Język urzędowy,
Język wu,
Język xiang,
Język yue,
Języki świata,
Języki chińsko-tybetańskie,
Języki himalajskie,
Języki mandaryńskie,
Języki tybeto-birmańskie,
Klasyczny język chiński,
Klasyfikacja języków,
Pismo,
Pismo tybetańskie,
SIL International,
Sikkim,
Standardowy język kantoński,
Standardowy język mandaryński,
Transliteracja Wyliego,
Tshangla,
Tybet (region),
Wikipedia,
XVII wiek,
Dzongkha རྯོང༌ཁ༌ (
Transliteracja Wyliego: rdzong-kha); alternatywna nazwa: འབྲུག༌སྐད༌ (
Transliteracja Wyliego: brug skad, wymowa: trukkä) – język urzędowy
Bhutanu, spokrewniony z niektórymi dialektami tybetańskimi używanymi w
Sikkimie i południowym
Tybecie. Mówiony dzongkha i współczesny standardowy
język tybetański są wzajemnie niezrozumiałe, lecz dzonkha znajdował się pod silnym wpływem klasycznego języka tybetańskiego, używanego do lat 60. w szkolnictwie bhutańskim. Język dzongkha zapisywany jest w lokalnej odmianie pisma tybetańskiego, zwanej "dzioji" mgyogs yig. Czasami bywa klasyfikowany jako dialekt języka tybetańskiego.
Bhutańczycy to ogólna nazwa mieszkańców
Bhutanu. Posługują się
językami lub
dialektami (gł.
dzongkha)
języka tybetańskiego z grupy
języków chińsko-tybetańskich oraz
indoirańskiej. Są podzieleni
etnicznie na kilkanaście ludów:
Język ladakhi - język z rodziny chińsko-tybetańskiej używany przez ponad 100 tysięcy osób (1997) w regionie
Ladakh (indyjski stan
Dżammu i Kaszmir) oraz około 12 tysięcy osób w przygranicznych rejonach Chin . Jest blisko spokrewniony z tybetańskim, oraz zapisywany
alfabetem tybetańskim, z tego względu bywa niekiedy klasyfikowany wraz z balti i purig jako archaiczny zachodni dialekt języka tybetańskiego, chociaż ladakhi i standardowy
tybetański nie są wzajemnie zrozumiałe. Archaiczność języka ladakhi polega między innymi na tym, że wymawia się wiele spółgłosek, które są co prawda zapisywane, ale nieme we współczesnym języku tybetańskim. Tak więc wymowa ladakhi jest znacznie bliższa pisowni języka tybetańskiego niż standardowy język tybetański i inne jego dialekty.
Herbata tybetańska (
język tybetański: བོད་ཇ་ po cza
transliteracja Wyliego bod ja. Również nazywana ཇ་སྲུབ་མ་ cza süma (
transliteracja Wyliego ja srub ma), "ubijana herbata", gdyż ubija się ją z
jaczym masłem i solą. Uważana za narodowy napój Tybetańczyków. Koczownicy tybetańscy wypijają kilkadziesiąt czarek dziennie. Ze względu na znaczącą zawartość masła jest napojem bardzo kalorycznym, rozgrzewającym na dużych wysokościach.
Bon ( bön
język tybetański: བོན་
wylie: bon, wymowa: pʰø̃̀(n) ) –
starożytna tybetańska tradycja religijna, istniejąca przed
buddyzmem tybetańskim, po prześladowaniach ze strony buddystów trwających wiele wieków, współcześnie z nim koegzystująca.
Tsampa, campa (
język tybetański: རྩམ་པ་
transliteracja Wyliego: rtsam pa) - gruboziarnista
mąka z prażonego
jęczmienia, stanowiąca podstawowe pożywienie
Tybetańczyków. Robi się z niej placki lub dodaje do słonej
tybetańskiej herbaty maślanej.
Wadżrabhajrawa (
skt. यमान्तक Wadżra-przerażliwy,
tybetański གཤིན་རྗེ་གཤེད་ Dzordże Shinjeshe,
Transliteracja Wyliego: rDorje Gshin-rje-gshed), inna nazwa Jamantaka - gniewna forma
Buddy należąca do nauk
tantr Jogi Najwyższej buddyzmu tybetańskiego zwanych z sanskrytu jako Maha Anuttara Joga Tantra.
Czham (
tyb. འཆམ
Wylie cham) - tradycyjne tybetańskie tańce w maskach, wywodzące się z przedbuddyjskiej religii
bön, lecz zarazem stanowiące
rytuał w ramach
buddyzmu tybetańskiego. Symbolizują walkę dobra ze złem i kończą się spaleniem głowy
Jamy, boga śmierci. Rytuał jest odprawiany z okazji
Losar, tybetańskiego Nowego Roku oraz innych ważnych świąt.
Bhotia, Bhutia - zbiorcze określenie różnych grup etnicznych pochodzenia tybetańskiego, zamieszkujących południowe stoki Himalajów na terenie
Indii,
Nepalu i
Bhutanu. Nazwa bhotia pochodzi od słowa བོད་ bod, nazwy
Tybetu w języku tybetańskim Posługują się dialektami tybetańskimi w dużym stopniu zrozumiałymi dla użytkowników standardowego
języka tybetańskiego. Pomimo wielowiekowego zamieszkiwania poza obszarem geograficznego
Tybetu kulturowo należą do kręgu cywilizacji tybetańskiej. W Indiach posiadają status tzw.
Scheduled Tribes. W większości wyznają
buddyzm tybetański, zwłaszcza odmiany
ningma i
kagju. Główne grupy etniczne zaliczane do Bhotiów:
Trophu kagju - szkoła
kagju buddyzmu tybetańskiego, jedna z tzw. ośmiu mniejszych szkół kagju, wywodzących się od ucznia
Gampopy (1079-1153) Pagmodrupy (
transliteracja Wyliego. phag mo gru pa rdo rje rgyal po, 1110–1170). Założyli ją Gjal Tsha Rinczen Gon (
transliteracja Wyliego. rgyal tsha rin chen mgon, 1118-1195) i Kunden Repa (
transliteracja Wyliego. kun ldan ras pa, 1148-1217), którzy byli uczniami Pamodrupy.
Losar (
tyb. ལོ་གསར
Wylie lo.gsar) – obchody tybetańskiego Nowego Roku, który wypada w pierwszy dzień po nowiu pierwszego miesiąca kalendarza tybetańskiego. Następująca po nim zabawa
karnawałowa trwa przez tydzień. Obejmuje tańce, zawody konne i łucznicze, pikniki oraz palenie ognisk na szczytach wzgórz.
Lungszar Dordże Cogjal (
tyb. ལུང༌ཤར༌རྡོ་རྡྟེ་མཚོ་རྒྱལ ,
wylie: lung-shar rdo-rje mtsho-rgyal; ur.
1880 lub
1881, zm.
1938) –
tybetański polityk, wojskowy, lekarz, muzyk, filozof i poeta, jeden z najbliższych współpracowników
XIII Dalajlamy.
Pagdru kagju (
transliteracja Wyliego. phag mo gru pa bka’ brgyud) - szkoła
kagju buddyzmu tybetańskiego, jedna z tzw. czterech głównych podszkół kagju, wywodzących się od ucznia
Gampopy (1079-1153) Pamodrupy (
transliteracja Wyliego. phag mo gru pa rdo rje rgyal po, 1110–1170), który również był starszym bratem Ka Dampa Deshek (1122–1192), założyciela klasztory Katok tradycji
ningma.
Szugseb kagju (
język angielski. Shugseb Kagyu) - szkoła
kagju buddyzmu tybetańskiego, jedna z tzw. ośmiu mniejszych szkół kagju, wywodzących się od ucznia
Gampopy (1079-1153) Pagmodrupy (
transliteracja Wyliego. phag mo gru pa rdo rje rgyal po, 1110–1170). Założył ją Gjergom Czenpo Szonnu Drakpa (
transliteracja Wyliego. gyer sgom chen po gzhon nu grags pa, 1090-1171), jeden z ośmiu głównych uczni Pamodrupy. Był on założycielem klasztoru w Nyiphu.
Tenzin Gjaco, XIV
Dalajlama (
tyb. ལྷ་མོ་དོན་འགྲུབ་,
wylie: bstan ’dzin rgya mtsho; ur.
6 lipca 1935) – duchowy i polityczny przywódca narodu
tybetańskiego, laureat
pokojowej nagrody Nobla (1989).
Jabzang kagju (
transliteracja Wyliego. g.ya bzang;
język angielski Yabzang Kagyu, Yazang Kagyu) - szkoła
kagju buddyzmu tybetańskiego, jedna z tzw. ośmiu mniejszych szkół kagju, wywodzących się od ucznia
Gampopy (1079-1153) Pagmodrupy (
transliteracja Wyliego. phag mo gru pa rdo rje rgyal po, 1110–1170). Założył ją Szarawa Kalden Jesze Senge (
transliteracja Wyliego. zha ra rwa lkal ldan ye sjes seng ge. zm. 1290; inaczej Zarła Jesze Senge), który był jednym z ośmiu uczniów Pamodrupy. Jego głównym uczniem był Jabzang Chöje (g.ya bzang chos rje, 1169-1233), który założył klasztor Jabzang.
Lobsang Sangay (także Lobsang Sangje,
tyb. བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་
wylie: blo-bzang sangs-rgyas; ur. 1968) -
tybetański prawnik i polityk.
Czöd (
tyb.: གཅོད,
Wylie: gcod) - praktyka związana z
tantrami Jogi Najwyższej pochodząca od
mahasiddhy Pha Dampa Sangye i Maczik Lapdron, która zaliczana jest do
ośmiu wielkich systemów praktyk buddyzmu tybetańskiego umożliwiających oświecenie według buddyzmu. Pewne elementy Czod przejęte zostały również przez religię
bön.
Ganden Tripa (
tyb. དགའ་ལྡན་ཁྲི་པ་;
wylie: dgaʼ-ldan-khri-pa;
pol. władca tronu (klasztoru) Ganden, dzierżawca tronu Ganden) – tytuł nadawany obieralnemu przywódcy szkoły
Gelug buddyzmu tybetańskiego.