Epistemologia

Epistemologia (od gr. ἐπιστήμη, episteme – „wiedza; umiejętność, zrozumienie”; λόγος, logos – „nauka; myśl”) teoria poznania lub gnoseologia – dział filozofii, zajmujący się relacjami między poznawaniem, poznaniem a rzeczywistością. Epistemologia rozważa naturę takich pojęć jak: prawda, przekonanie, sąd, spostrzeganie, wiedza czy uzasadnienie.

Epistemologia (od gr. ἐπιστήμη, episteme – „wiedza; umiejętność, zrozumienie”; λόγος, logos – „nauka; myśl”) teoria poznania lub gnoseologia – dział filozofii zajmujący się relacjami między poznawaniem, poznaniem a rzeczywistością. Epistemologia rozważa naturę takich pojęć jak: prawda, przekonanie, sąd, spostrzeganie, wiedza czy uzasadnienie.

Źródła poznania - w epistemologii to, co sprawia, że zmieniamy swoje przekonania. Źródłem poznania podmiotu x co do tego, czy p jest wszystko, co doprowadza x do przyjęcia lub odrzucenia przekonania, że p.

Poznanie - termin filozoficzny oznaczający odkrywanie (przedmiotu czy zagadnienia). Poznanie najczęściej dotyczy bytu, zjawiska lub konkretnych zagadnień filozoficznych. Teoria poznania jako zagadnienie filozoficzne jest dziś rozwijana przez teologów i filozofów w ramach działu filozofii o nazwie epistemologia.

Racjonalizm metodologiczny - stanowisko epistemologiczne w sporze o źródła poznania głoszące, że podstawy wiedzy człowieka należy szukać w umyśle ludzkim; rozum jest jedynym źródłem poznania.

Doksa (δόξα) - w filozofii Starożytnej Grecji (od Parmenidesa) - mniemanie, złudne lub niepewne przekonanie czy też poznanie, przeciwstawiane pewnej i niepodważalnej wiedzy (episteme). W filozofii Platona wiąże się ją z postrzeganiem zmysłowym, w przeciwieństwie do episteme, która dotyczy świata idei i jest poznawana rozumowo.

Eksternalizm - pogląd w epistemologii dotyczący wiedzy, według którego podmiot posiadający wiedzę nie musi być świadomy racji uzasadnienia jej.Jako stanowisko powstał po II wojnie światowej.Jego przeciwieństwem jest internalizm. Istnieje także pojecie Eksternalizmu semantycznego (w teorii znaczenia i filozofii umysłu), jego najwybitniejszymi przedstawicielami są Hilary Putnam i Tyler Burge.

Metodologia historii jest dziedziną wiedzy zajmującą się badaniem metod stosowanych dla stworzenia historycznego opisu świata. Metodologia historii kooperuje zatem z grupą dziedzin wiedzy noszących wspólną nazwę epistemologia czy też teoria poznania. Metodologia historii bada także znaczenie historiografii, wiedzy historycznej i historycznego myślenia w dziejach poszczególnych kultur i cywilizacji - wówczas kooperuje z takimi dziedzinami wiedzy jak: historia historiografii, kulturoznawstwo, filozofia kultury.

Idealizm poznawczy – pogląd epistemologiczny odrzucający możliwość poznania rzeczywistości zewnętrznej wobec umysłu, stanowiący przeciwieństwo realizmu epistemologicznego. Idealizm poznawczy nie istniał w filozofii starożytnej i średniowiecznej, a w filozofii współczesnej nie ma dużego znaczenia. Istniał głównie od XVII do XIX wieku, a jego nowość wobec koncepcji starożytno-średniowiecznych stanowi jeden z głównych powodów grupowania ich we wspólną kategorię filozofii klasycznej.

Doskonałość – termin określający cechę m.in. osoby, czynności, umiejętności, dzieła, przedmiotu, produktu. Używany w wielu dziedzinach, np. w naukach przyrodniczych, matematyce, fizyce, chemii, a także sztuce, teologii, teorii na temat moralności, jak i w życiu potocznym. W teorii poznania zastąpiony przez inne określenia (np. nie istnieje prawda niedoskonała – w takim przypadku jest jedynie prawdopodobieństwem).

Internalizm to stanowisko w epistemologii dotyczące wiedzy, wedle którego podmiot posiadający wiedzę musi być świadomy racji uzasadniania jej. Bez wspomnianej świadomości nie ma wiedzy. Jako stanowisko powstał po II wojnie światowej. Jego przeciwieństwem jest eksternalizm.

Problem Gettiera - problem ustalenia koniecznych i wystarczających warunków, jakie muszą spełniać przekonania, żeby można je było uznać za wiedzę. Edmund Gettier jest autorem napisanego w 1963 roku artykułu p.t. Is Justified True Belief Knowledge? (Czy uzasadnione i prawdziwe przekonanie jest wiedzą?). Tekst, w którym autor podaje przykłady mające pokazać, że warunki tzw. klasycznej definicji wiedzy są niewystarczające, stał się przedmiotem żywej dyskusji w epistemologii.

Racjonalizm (łac. ratio – rozum; rationalis – rozumny, rozsądny) – filozoficzne podejście w epistemologii zakładające możliwość dotarcia do prawdy z użyciem samego rozumu z pominięciem doświadczenia, poprzez stworzenie systemu opartego na aksjomatach, z których poprzez dedukcję można wywieść całość wiedzy. Racjonalizm w nowożytnej filozofii wywodzi się od Kartezjusza. W anglosaskiej tradycji filozoficznej bywa nazywany racjonalizmem kontynentalnym.

Historia historiografii – dziedzina wiedzy zajmująca się badaniem dziejów piśmiennictwa historycznego. Ze względu na autorefleksyjny charakter (historyk bada pisarstwo historyczne) jest spokrewniona z takimi dziedzinami wiedzy jak: epistemologia, naukoznawstwo, filozofia nauki.

Antoni Bazyli Stępień (ur. 14 czerwca 1931) – profesor filozofii, były kierownik Katedry Teorii Poznania KUL. Autor kilkuset książek i artykułów dotyczących zagadnień teorii poznania, metodologii nauk filozoficznych, metafizyki, estetyki, historii filozofii współczesnej. Przedstawiciel tomizmu egzystencjalnego. Nauczyciel m.in. Stanisława Judyckiego, ks. Jana Krokosa, Renaty Ziemińskiej, Arkadiusza Guta i Jacka Wojtysiaka.

Episteme (ἐπιστήμη, łac. scientia - wiedza) - w filozofii Starożytnej Grecji: wiedza pewna, niepodważalna, uzasadniona. W filozofii Platona - wiedza dotycząca prawdziwego świata idei, poznawana rozumowo, w przeciwieństwie do doksy, która dotyczy świata zmysłowego, złudnego.

Polskie Towarzystwo Filozoficzne – założone w 1904 towarzystwo naukowe, którego statutowym zadaniem jest uprawianie i krzewienie nauk filozoficznych, w szczególności ontologii, teorii poznania, logiki, metodologii, etyki, historii filozofii wraz z historią myśli społecznej.

Wiara religijna - pogląd, który - przy obecnym stanie wiedzy naukowej - nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia w rzeczywistości. W religioznawstwie polega przede wszystkim na przyjęciu istnienia czegoś bez żadnego dowodu wiarygodnie potwierdzającego ten fakt. Świadoma decyzja przyjęcia takiej wiary nazywa się aktem wiary. W epistemologii wiara to "uznawanie za prawdziwe nieuzasadnionego twierdzenia". Zarówno uzasadnienie jak i jego brak nie implikują prawdziwości lub fałszywości treści wiary (zob. problem uzasadnienia). Występowanie wiary uznaje się za konieczne w początkowej fazie rozwoju nauki (przyjmuje się, że dużej mierze zawdzięcza ona wierze swoje istnienie kiedy to pierwszy raz w dziejach świata ludzie podeszli rozumowo do mitycznej materii, narodziły się filozofia i nauka, które zresztą wówczas stanowiły jedno - tymi pionierami racjonalizmu byli Grecy). Jest też nierozerwalnie związana z religią i może opierać się na przyjęciu dogmatów.

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja