IX wiek p.n.e.

Wojny punickie – nazwa ogólna dla konfliktów zbrojnych między Republiką rzymską, a Kartaginą, państwem powstałym z fenickiej (łac. Poeni – Fenicjanie, punicus – fenicki, bella punica – wojny fenickie) kolonii w Afryce północnej (obecnie Tunezja), jakie rozegrały się z przerwami w okresie od 264 do 146 r. p.n.e.

Sufeci (łac. suffetes, fenickie špt) – rodzaj urzędników fenickich. W Kartaginie i innych koloniach fenickich na zachodzie najwyżsi urzędnicy państwowi. Ze względu na niedostatek źródeł i ich niejasność rzeczywiste funkcje i znaczenie sufetów nie są całkowicie zrozumiałe.

Salmanasar III (akad. Šulmānu-ašarēd, tłum. "bóg Szulmanu jest pierwszy/największy") - król Asyrii w latach 858 - 825 p.n.e. Syn i następca Aszurnasirpala II oraz kontynuator jego polityki. Podjął szereg wypraw wojennych do aramejskich państewek Syrii, które wraz królem Achabem z Izraela i Fenicją zawiązały pod kierunkiem Adadidri z Damaszku antyasyryjską koalicję. Wojny w Syrii nie przyniosły początkowo królowi sukcesów, a nawet poniósł dotkliwą klęskę pod Karkar w 853 r. p.n.e. Dopiero po śmierci Ben Hadada z Damaszku zdołał rozciągnąć zwierzchnictwo Asyrii nad tą krainą i ściągać z niej kontrybucję, o czym możemy sie dowiedzieć z czarnego obelisku. Państwo Urartu było na tyle silne, że nie ośmielił się go zaatakować bezpośrednio. Pokonał też na południu chaldejskie plemiona oraz zajął Babilon (849 p.n.e. ). Swoje zwycięstwa nad wrogami uwiecznił na brązowych drzwiach z Balawat. Pod koniec jego panowania doszło do masowych powstań na zdobytych terytoriach. W walki te zaangażowany był jego syn Szamsziadad V. W ich wyniku Salmanasar zginął w niewyjaśnionych okolicznościach, a władzę objął jego syn.

Kartagina Nowe Miasto (łac. Karthago, późn. Carthago, fenickie Kart Hadaszt – QRT HDŠT, arab. قرطاج = Kartadż lub hebr. קרת חדשת) – starożytne miasto-państwo w północnej Afryce na wybrzeżu Morza Śródziemnego w pobliżu dzisiejszego Tunisu, założone w IX w. p.n.e. przez Fenicjan z Tyru. Bardzo ważny ośrodek handlowy.

Salmanasar III (akad. Šulmānu-ašarēd, tłum. "bóg Szulmanu jest pierwszy/największy") - król Asyrii w latach 858 - 825 p.n.e. Syn i następca Aszurnasirpala II oraz kontynuator jego polityki. Podjął szereg wypraw wojennych do aramejskich państewek Syrii, które wraz królem Achabem z Izraela i Fenicją zawiązały pod kierunkiem Adadidri z Damaszku antyasyryjską koalicję. Wojny w Syrii nie przyniosły początkowo królowi sukcesów, a nawet poniósł dotkliwą klęskę pod Karkar w 853 r. p.n.e. Dopiero po śmierci Ben Hadada z Damaszku zdołał rozciągnąć zwierzchnictwo Asyrii nad tą krainą i ściągać z niej kontrybucję, o czym możemy sie dowiedzieć z czarnego obelisku. Państwo Urartu było na tyle silne, że nie ośmielił się go zaatakować bezpośrednio. Pokonał też na południu chaldejskie plemiona oraz zajął Babilon (849 p.n.e.[1] ). Swoje zwycięstwa nad wrogami uwiecznił na brązowych drzwiach z Balawat. Pod koniec jego panowania doszło do masowych powstań na zdobytych terytoriach. W walki te zaangażowany był jego syn Szamsziadad V. W ich wyniku Salmanasar zginął w niewyjaśnionych okolicznościach, a władzę objął jego syn.

Galera – okręt o napędzie wiosłowym, często wspomaganym przez żagle. Używany był przede wszystkim na Morzu Śródziemnym od czasów starożytnych (Egipt, Fenicja, Grecja, Kartagina, Rzym, Bizancjum) aż do XIX wieku. Do wiosłowania często wykorzystywano niewolników, jeńców lub skazańców, zwanych galernikami.

Historia Malty liczy ponad 5000 lat. Leżąca na południe od Sycylii wyspa była zamieszkiwana i podbijana przez różne ludy i państwa. W okresie starożytnym Maltę podbijali m.in. Fenicjanie czy Kartagińczycy. W okresie nowożytnym była siedzibą Zakonu Kawalerów Matlańskich. W XIX Malta stała się kolonią brytyjską. Spod panowania brytyjskiego Maltańczycy wyszli dopiero w drugiej połowie XX w. Obecnie Malta jest republiką parlamentarną i członkiem Unii Europejskiej.

Przed najazdem Rzymian, Półwysep Iberyjski zamieszkiwały różne ludy niezjednoczone politycznie, ani gospodarczo. Iberowie byli pod silnym wpływem kultur kolonizatorskich (greckiej fenickiej, kartagińskiej), a Celtowie, przybyli między VII i VI w. p.n.e., bardziej zbliżali się do grupy kultur indoeuropejskich (wywodzący się z terenów dzisiejszych Niemiec). Celtowie zasiedlając się na nowych terenach często asymilowali się z tamtejszą ludnością, czego w tym przypadku owocem była kultura celtyberyjska.

Czarny obelisk Salmanasara III – kamienny, czworoboczny obelisk odnaleziony w 1846 roku przez Austena H. Layarda w czasie wykopalisk w Kalchu (obecne Nimrud w północnym Iraku). Upamiętnione na nim zostały militarne dokonania asyryjskiego króla Salmanasara III (858-825 p.n.e.). Zabytek ten znany jest przede wszystkim z umieszczonego na nim przedstawienia Jehu, wzmiankowanego w Biblii króla Izraela. Obecnie obelisk znajduje się w zbiorach British Museum.

Ebusos - starożytne miasto, kolonia fenicka, znajdująca się nad Morzem Śródziemnym, na wybrzeżu Ibizy w pobliżu współczesnego miasta Ibiza. Z tego osiedla Fenicjanie mogli kontrolować całe Baleary.

Aszurnasirpal II (akad. Aššur-nāṣir-apli, tłum. "bóg Aszur jest strażnikiem syna") – król Asyrii w latach 884-859 p.n.e., syn i następca Tukulti-Ninurty II. Uczynił Asyrię jedną z największych potęg ówczesnego świata.

Salmanasar II (akad. Šulmānu-ašarēd, tłum. "bóg Szulmanu jest pierwszy/największy") – król Asyrii w latach 1030-1019 p.n.e. Wstąpił na tron po swoim ojcu, Aszurnasirpalu I. Okres jego rządów przypada na czas upadku i zamętu państwa, gdy Asyria nie odgrywała na Bliskim Wschodzie większej roli. Brak szczegółowych źródeł opisujących czas jego panowania.

Kartagina Nowe Miasto (łac. Karthago, późn. Carthago, fenickie Kart Hadaszt – QRT HDŠT, arab. قرطاج = Kartadż lub hebr. קרת חדשת) – starożytne miasto-państwo w północnej Afryce na wybrzeżu Morza Śródziemnego w pobliżu dzisiejszego Tunisu, założone w IX w. p.n.e. przez Fenicjan z Tyru. Bardzo ważny ośrodek handlowy.

Leptis, dwa kartagińskie miasta założone na wybrzeżu Afryki: Leptis Magna i Leptis Minor. Leptis Magna założyli, jak podaje Salustiusz, koloniści z fenickiego Sydonu na terenie dzisiejszej Libii. Podczas współczesnych wykopalisk archeologicznych odkryto cmentarzysko z III-II wieku p.n.e. oraz rzeźby punickie z okresu hellenistycznego.

Język punicki — wymarły język semicki z grupy kananejskiej, wywodzący się z języka fenickiego (początkowo jego dialekt). Używany był w Kartaginie — najważniejszej z fenickich kolonii — znany z napisów, spośród których najstarsze pochodzą z IV wieku p.n.e. Różni się on bardzo nieznacznie od właściwego języka fenickiego. Jako język neopunicki był w szerokim użyciu w Afryce Północnej przynajmniej do IV wieku po Chrystusie. Jeszcze około roku 401 święty Augustyn donosił, że język ten jest używany w tym regionie. Wyparty całkowicie prawdopodobnie dopiero w VII wieku przez język arabski.

Łuk angularny (łuk asyryjski, angular) – łuk używany przez łuczników asyryjskich i babilońskich charakteryzujący się tym, że po założeniu cięciwy ramiona i cięciwa łuku tworzyły trójkąt równoramienny. Używany do VI wieku p.n.e. Nazwa łuku pochodzi od łacińskiego słowa angularius – kątowy.

Stela Aszurbanipala – stela kamienna z przedstawieniem asyryjskiego króla Aszurbanipala (669–631 p.n.e.). Odnaleziona została w Babilonie, a obecnie znajduje się w stałej ekspozycji Muzeum Brytyjskiego (Sala 55 „Mezopotamia”).

Joachaz – jedenasty król królestwa Izraela (państwa północnego), syn Jehu, opisywany w 2 Księdze Królewskiej 13,1-9. Panował w latach 814–798 p.n.e.

Bitwa pod Zamą 19 października 202 roku p.n.e. była decydującym starciem między Rzymianami i Kartaginą, które zakończyło II wojnę punicką. Przesądziła ona o klęsce Kartaginy. Latem 202 p.n.e. Hannibal przegrał w Afryce z siłami Scypiona Starszego, od tej i jego wcześniejszej kampanii w II wojnie punickiej zwanego "Afrykańskim".

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja