Inkwizycja

Inkwizycja (łac. Inquisitio – śledztwo, badanie) – potoczna nazwa systemu śledczo-sądowniczego powołanego w Kościele katolickim w XIII wieku do tropienia, nawracania i karania heretyków, działająca w oparciu o postanowienia ujęte w dokumentach soborowych, synodalnych oraz bullach papieskich. W skład systemu wchodziły trybunały biskupie i urzędy inkwizytorów mianowanych bezpośrednio przez papieża, oraz współpracujące z nimi władze świeckie. W ściślejszym sensie procedura śledcza, którą posługiwali się inkwizytorzy, oparta na oskarżeniu publicznym, starannym śledztwie i archiwizowaniu wyników dochodzeń. W czasach nowożytnych zbiorcza nazwa osobnych instytucji powołanych przez papieża, królów Hiszpanii i Portugalii, formalnie w tym samym celu co inkwizycja średniowieczna. W mowie potocznej termin ten bywa używany jako synonim kontroli sumień i poglądów przez władzę. Jeden z najbardziej kontrowersyjnych tematów z historii Kościoła katolickiego, obecny w polemikach antyreligijnych i antyklerykalnych.

Inkwizycja Hiszpańska – nazwa używana dla działającej we wczesnonowożytnej Hiszpanii odmiany inkwizycji, czyli kościelnej instytucji powołanej do walki z herezjami. Jej cechami wyróżniającymi były przede wszystkim wysoki stopień centralizacji i zależność od monarchii hiszpańskiej (a nie od papieża). Do tego dochodziły pewne odrębności proceduralne oraz specyficzny zakres zainteresowań. Średniowieczna inkwizycja papieska działała przeciwko autentycznym, chrześcijańskim ruchom heretyckim podważającym doktrynę Kościoła. Z kolei inkwizycja hiszpańska w niewielkim stopniu zajmowała się heretykami sensu stricto, lecz skupiała się na badaniu prawdziwości nawróceń dawnych wyznawców judaizmu i islamu lub szczerości wiary ich potomków, a nadto czuwała nad przestrzeganiem zasad katolickiej moralności przez ogół wiernych. Inkwizycja Hiszpańska przeprowadziła prawdopodobnie około 150 tysięcy procesów i odpowiada za egzekucje około 5 tysięcy osób.

Inkwizycja portugalska – określenie odmiany katolickiej Inkwizycji, czyli instytucji sądowej powołanej do ścigania heretyków, działającej w Portugalii i jej koloniach w latach 1536–1821. Była ona wzorowana na inkwizycji hiszpańskiej.

Inkwizycja w Niemczech – inkwizycja papieska, kościelna instytucja powołana do zwalczania ruchów heretyckich, została utworzona przez papieża Grzegorza IX w 1231, a pierwszy inkwizytor został mianowany na terenie Niemiec. Mimo to w tym kraju nie odgrywała ona poważniejszej roli, porównywalnej z tą, jaką pełniła we Francji czy we Włoszech. Dopiero w drugiej połowie XIV wieku zorganizowano na terenie Niemiec jej stałe struktury, które, z wyjątkiem jednego trybunału, przetrwały jedynie do czasów reformacji w pierwszej połowie XVI wieku. Co więcej, zawsze odgrywała ona w zwalczaniu niemieckich heretyków drugorzędną rolę w stosunku do sądów biskupich.

Inkwizycja w Europie północnej – kraje skandynawskie oraz Wyspy Brytyjskie były regionami w zasadzie wolnymi od obecności papieskiej inkwizycji, tj. instytucji kościelnej powołanej do walki z herezjami. Nieobecność w tych krajach masowych ruchów heretyckich w średniowieczu powodowała, że nie było potrzeby jej wprowadzania. Nie oznacza to jednak, że w krajach tych nie znano i nie stosowano kościelnego ustawodawstwa antyheretyckiego. Na Wyspach Brytyjskich procesy przeciwko heretykom aż do czasów reformacji prowadziły głównie sądy biskupie, niemniej znanych jest także kilku papieskich inkwizytorów mianowanych na terenie Szkocji i Skandynawii w XV stuleciu.

Inkwizycja papieska w średniowiecznych Włoszech – artykuł opisuje dzieje inkwizycji papieskiej we Włoszech od jej ustanowienia przez Grzegorza IX w 1232 roku do reformy papieża Pawła III w 1542 roku, gdy powołał on do życia inkwizycję rzymską.

Inkwizycja w krajach Orientu (in partibus Orientalibus) – inkwizycja, kościelna instytucja do zwalczania herezji, jest na ogół kojarzona z krajami zachodniej Europy (zwł. z Hiszpanią), gdzie odgrywała znaczącą rolę, była jednak instytucją mającą w świecie katolickim w XIV - XV wieku charakter niemal uniwersalny. Wraz z ekspansją krajów katolickich (Królestwo Polskie, Republika Genui, Republika Wenecka) do Europy Wschodniej (Ruś Halicka, Grecja, Krym) i na Bliski Wschód (Cypr) po okresie wypraw krzyżowych, w rejony te dotarli także papiescy inkwizytorzy z zakonów dominikańskiego i franciszkańskiego. W dokumentach inkwizytorzy ci często określani byli jako Inquisitores haereticae pravitatis in partibus Orientalibus (Inkwizytorzy heretyckiej przewrotności w krajach Orientu). Charakter ich działalności był najprawdopodobniej nieco inny niż klasycznych trybunałów inkwizycyjnych w Europie Zachodniej, choćby z uwagi na fakt, że funkcjonowali w społecznościach, w których katolicy stanowili mniejszość. Co więcej, ich jurysdykcji niekiedy podlegały obszary rządzone przez władców niekatolickich, co wykluczało podejmowanie wobec heretyków akcji represyjnych.

Inkwizycja papieska w Hiszpanii – określenie „inkwizycja hiszpańska” zazwyczaj odnoszone jest do państwowo-kościelnej instytucji utworzonej przez króla Ferdynanda II i królową Izabelę I w 1480, jednak trybunały inkwizycyjne istniały na Półwyspie Iberyjskim na długo przed tą datą. Podobnie jak większość katolickich krajów europejskich, kraje hiszpańskie zostały objęte działalnością średniowiecznej inkwizycji papieskiej, a działalność inkwizycyjną prowadziło tam także co najmniej kilku biskupów. Faktyczna działalność inkwizycji ograniczała się do krajów wchodzących w skład monarchii aragońskiej, natomiast w Kastylii i Portugalii była ona instytucją prawie nieznaną.

Inkwizycja na Węgrzech i na Bałkanach – dzieje inkwizycji papieskiej w średniowiecznym królestwie Węgier oraz na Bałkanach obejmują okres około 250 lat od XIII do końca XV wieku. Ta kościelna instytucja powołana przez papieża Grzegorza IX do walki z herezjami prawdopodobnie nie rozwinęła w tym regionie działalności na większą skalę, choć z drugiej strony zachowało się bardzo niewiele źródeł dotyczących tej działalności, gdyż większość uległa zniszczeniu w okresie okupacji tureckiej w XVI–XVII wieku.

Inkwizycja w Czechach – dzieje inkwizycji w Czechach obejmują okres blisko dwustu pięćdziesięciu lat począwszy od roku 1257, choć o stałym jej funkcjonowaniu można mówić jedynie przez około sto lat od ok. 1315/18 do ok. 1415. Ta kościelna instytucja powołana do walki z herezjami przybrała w tym kraju dość specyficzną postać, gdyż od połowy XIV wieku była podporządkowana bezpośredniej kontroli arcybiskupa metropolity praskiego, podczas gdy regułą było podleganie inkwizycji wyłącznie Stolicy Apostolskiej.

Inkwizycja w Polsce – dzieje walki z herezjami na ziemiach polskich obejmują okres od drugiej połowy XIII wieku do drugiej połowy XVI wieku. Stałe struktury inkwizycji, kościelnej instytucji powołanej do zwalczania herezji, zostały utworzone w Królestwie Polskim dopiero w pierwszej połowie XIV wieku i w zwalczaniu herezji zawsze zajmowały rolę podrzędną w stosunku do trybunałów biskupich. Ostateczny kres ich istnieniu przyniosła reformacja i zwycięstwo idei tolerancji religijnej w Polsce.

Wielki Inkwizytor Hiszpanii albo Generalny Inkwizytor Hiszpanii — tytuł używany przez zwierzchników Hiszpańskiej Inkwizycji. Urząd ten istniał od roku 1483 aż do skasowania tej instytucji w 1820 roku. Najczęściej sprawował go biskup lub arcybiskup którejś z hiszpańskich diecezji. Kilku spośród nich było kardynałami, a jeden został nawet wybrany na papieża (Adrian van Utrecht jako Hadrian VI w 1522).

Inkwizycja we Francji – Francja była jednym z pierwszych krajów, w którym doszło w XIII wieku do ustanowienia papieskiej inkwizycji, tj. kościelnej instytucji sądowej powołanej do walki z herezjami. Południowa część Francji, Langwedocja, do połowy XIV wieku była głównym ośrodkiem działalności inkwizycji w Europie, stamtąd też pochodzi najwięcej zachowanych źródeł jej dotyczących (w tym materiałów procesowych). Dzieje francuskiej inkwizycji obejmują jednak okres sięgający aż do końca XVII wieku i dotyczą także pozostałych obszarów tego kraju.

Malleus Maleficarum (Młot na czarownice) to tekst na temat magii, spisany przez dwóch dominikańskich inkwizytorów Jacoba Sprengera i Heinricha Kramera. Tekst ten został po raz pierwszy opublikowany w 1487 i stał się znany jako podręcznik łowców czarownic od XV do XVII wieku. Był uważany za podstawowe kompendium wiedzy o czarach, czarownicach i ich związkach z Szatanem, mimo iż został potępiony przez Inkwizycję już w 1490 i nigdy nie był oficjalnie zatwierdzony przez Kościół katolicki.

Paternalizm to zewnętrzna (nie używana w Bośni) nazwa Kościoła Bośniackiego w XI-XV wieku. Istnieje kilka hipotez dotyczących genezy paternalizmu (np. według jednej z nich, miał być to odłam sekty bogomilców), choć zachowało się bardzo mało danych w tym temacie. Wyrasta najprawdopodobniej z systemu zakonnego św. Bazylego (święty prawosławny, ale jego zakonnicy uznawali zwierzchnictwo Rzymu), zniekształconego z powodu izolacji od kościoła rzymskiego, osłabienia kościoła bizantyjskiego i mocnych wpływów pobliskiej herezji. Paternalizm był silną państwową religią, której kapłanami byli głównie arystokraci. Działalność tego heretyckiego - względem chrześcijaństwa - ruchu była tępiona przez panujących wówczas w Bośni Węgrów; krucjaty przeciwko sekcie proklamowali też papieże Innocenty III i Honoriusz III. W XIII w. jako drugie oficjalne i jedyne obok prawosławia legalne wyznanie w Bośni uznano katolicyzm, jednak ruch działał w podziemiu przez kolejne dwa wieki. Paternalizm osłabiła dominikańska inkwizycja, pojawienie się franciszkanów (którzy zostają po najeździe tureckim), fakt, że w połowie XV w. ówczesny djed – głowa kościoła bośniackiego przechrzcił się na prawosławie. Rozpadu dokończyli Turcy, m.in. rozprawiając się z arystokracją, która przewodniczyła kościołowi bośniackiemu. Szczątki sekty przetrwały jednak aż do XIX w. Za jej ostatnich wyznawców uznawana jest rodzina Hefer, która w 1866 r. przeszła na islam.

Kościół katolicki na świecie – sytuacja Kościoła katolickiego na świecie jest przedmiotem wielu analiz, przeprowadzanych zarówno przez przedstawicieli Kościoła katolickiego, w tym jego wyspecjalizowane instytucje, jak też niezależną prasę i literaturę z zakresu religioznawstwa oraz instytucje państwowe i organizacje pozarządowe. Analizy te dotyczą różnych aspektów sytuacji kościoła, w tym: statystyki liczby wiernych, działalności i struktury katolickiego duchowieństwa, zaangażowania osób świeckich w życie religijne kościoła, kondycji duchowej i poglądów członków wyznania, wpływu nauk katolickich oraz działalności religijnej na pozostałą część społeczeństwa, sposobu postrzegania katolicyzmu oraz katolickiego duchowieństwa przez pozostałą ludność, współpracy międzywyznaniowej, sytuacji prawnej w poszczególnych krajach, wolności praktyk religijnych oraz dyskryminacji i prześladowań religijnych i wielu innych.

Eppur si muove (lub E pur si muove, z wł. A jednak się kręci) – słowa według legendy wypowiedziane szeptem przez Galileusza w roku 1633 gdy stanął przed sądem inkwizycji rzymskiej. Galileusz miał w ten sposób wyrazić przekonanie, że to Ziemia krąży wokół Słońca, choć wcześniej publicznie musiał się wyrzec swoich poglądów. Zdanie to zostało odnotowane przez Giuseppe Barettiego w jego pracy Italian Library w roku 1757 oraz opublikowane w Querelles Littéraires w roku 1761.

Ombi (znana też jak Ombria) - tytularna stolica biskupia w Kościele katolickim, ustanowiona w 1920 roku przez papieża Benedykta XV. W latach 1920-1966 zasiadało na niej pięciu hierarchów, z których zdecydowanie najbardziej znanym jest Karol Wojtyła, ówczesny biskup pomocniczy krakowski, późniejszy papież Jan Paweł II. Od 1966 biskupi tytularni Ombi nie są powoływani, a więc formalnie na stolicy tej istnieje od tego czasu wakat.

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja