Język martwy -
język, który nie jest już używany jako środek komunikacji międzyludzkiej. Może on być jednak stosowany w formie pisanej czy ustnej jako np.
język liturgiczny, co odróżnia go od
języków wymarłych. Do języków martwych zaliczyć można m.in.
sanskryt,
język koptyjski. Czasem sanskryt uważa się za
język wegetujący, a nie za martwy. Jest to właściwsze o tyle, że dla ok. 3000 osób jest to
język ojczysty.
Sanskryt (
dewanagari: संस्कृतम् saṃskṛtam; sa.msk.rtaa bhaa.saa, od sa.m+k.r: zestawiać, składać; bhaa.saa: język; "język uporządkowany", w przeciwieństwie do języków naturalnych
prakrytów, tzn. ludowych o "nieuporządkowanej" gramatyce) –
język literacki starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych
Indii. Należy do
indoaryjskiej gałęzi indoirańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich. Pomimo powszechnego w Europie przekonania, iż jest
językiem martwym, jak
łacina, zasadniczo nim nie jest, gdyż nie tylko jest jeszcze stale używany w ceremoniach religijnych
hinduizmu, ale także istnieją niewielkie grupy osób deklarujące go jako ich jedyny język ojczysty (wg spisów ludności z 1999 roku – ok. 3000 osób na 900 mln ludności Indii). Czynione są też próby rewitalizacji tego języka poprzez tworzenie sanskryckich neologizmów na określenie współczesnych terminów, np. technicznych (np. telewizja, sanskr. duuradarshana). Jest też uznawany od
1949 roku za jeden z 13 konstytucyjnych języków Republiki Indii (obecnie 23 - 2008 r.). Dlatego właściwsze jest określenie go jako
język wegetujący niż jako martwy.
Sanskryt wedyjski - wymarły
język z grupy
indoaryjskiej języków indoeuropejskich. Jest to najstarsza postać języka staroindyjskiego -
sanskrytu, używana w okresie od XV do V wieku p.n.e. Z niego wywodzi się
sanskryt klasyczny. Nazwa pochodzi od
Wed, zbioru tekstów indyjskich, której najstarsza część,
Rygweda (1500-1200 r. p.n.e.), została spisana właśnie w tym języku. Tym samym są jedne z najstarszych zapisów języków indoeuropejskich. Język wedyjski jest blisko spokrewniony z
językiem awestyjskim, najstarszym zachowanym
językiem irańskim.
Sanskryt (
dewanagari: संस्कृतम् saṃskṛtam; sa.msk.rtaa bhaa.saa, od sa.m+k.r: zestawiać, składać; bhaa.saa: język; "język uporządkowany", w przeciwieństwie do języków naturalnych
prakrytów, tzn. ludowych o "nieuporządkowanej" gramatyce) –
język literacki starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych
Indii. Należy do
indoaryjskiej gałęzi indoirańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich. Pomimo powszechnego w Europie przekonania, iż jest
językiem martwym, jak
łacina, zasadniczo nim nie jest, gdyż nie tylko jest jeszcze stale używany w ceremoniach religijnych
hinduizmu, ale także istnieją niewielkie grupy osób deklarujące go jako ich jedyny język ojczysty (wg spisów ludności z 1999 roku – ok. 3000 osób na 900 mln ludności Indii). Czynione są też próby rewitalizacji tego języka poprzez tworzenie sanskryckich neologizmów na określenie współczesnych terminów, np. technicznych (np. telewizja, sanskr. duuradarshana). Jest też uznawany od
1949 roku za jeden z 13 konstytucyjnych języków Republiki Indii (obecnie 23 - 2008 r.). Dlatego właściwsze jest określenie go jako
język wegetujący niż jako martwy.
Język żydowsko-portugalski lub język luzytański (Judeu-Português) to
język martwy z grupy
języków romańskich, używany przez
Żydów w
Portugalii do
XVI w., a wśród diaspory żydowskiej na świecie - do początku
XIX w., obecnie używany jako
język liturgiczny w niektórych gminach żydowskich.
Język wymarły –
język, który nie jest już używany ani w formie pisanej, ani ustnej. Przy takim języku zazwyczaj stawiany jest znak
krzyża w
indeksie górnym (nazwa języka) lub też na równi z tekstem (nazwa języka †).
Język bo (znany także jako Aka-bo) - wymarły język z grupy
andamańskiej. Występował w północno-zachodniej części Północnego Andamanu w Indiach. Jest uważany za jeden z najstarszych języków świata - szacowano, że może mieć nawet ok. 65-70 tys. lat. Przedrostek "Aka" w nazwie języka Aka-bo jest popularnym wśród języków andamańskich prefiksem dla słów związanych z językiem.
Język kapuczyński (czasem używany jest także termin język beżtyjski, nazwa własna Бэжти) – jeden z niewielkich
języków kaukaskich, używany przez 6184 osób w południowym
Dagestanie. Język kapuczyński należy do
języków didojskich w
zespole awaro-didojskim, tworzącym podgrupę wśród języków dagestańskich w grupie północno-wschodniej (nachsko-dagestańskiej) języków kaukaskich. Kapuczyński jest blisko spokrewniony z
językiem chunzybskim.
Panini (
sanskryt पाणिनि,
trl. Pāṇini) (
V wiek p.n.e.) – gramatyk indyjski, który stworzył pierwszą
gramatykę sanskrytu, złożoną z 3959 reguł – Ashtadhyayi ("Ośmioksiąg"). Było to zarazem pierwsze opracowanie gramatyki na świecie. Pāṇini uważany jest za prekursora językoznawstwa formalnego. Jego dzieło jest wciąż podstawą studiów nad sanskrytem.
Mala (
skt. japa mala, mala) - tybetański lub indyjski
sznur modlitewny. Licznik służący do odliczania ilości wykonanych
mantr i innych powtarzalnych praktyk religijnych obecnych w szkołach skupionych wokół
buddyzmu i
hinduizmu. Sama nazwa mala jest terminem, który w
sanskrycie oznacza "wieniec" lub "naszyjnik", natomiast japa można przetłumaczyć jako "mamrocząca modlitwa" lub "jednostajne powtarzanie tonalnych wersetów świętych pism, zaklęć lub imion bóstw".
Tok pisin –
język kreolski używany w
Papui-Nowej Gwinei, gdzie jest jednym z
języków urzędowych. Dla około 120 tys. mieszkańców kraju jest
językiem ojczystym, jako drugi język zna go 4 miliony osób. Jest najszerzej znanym w Papui-Nowej Gwinei językiem - pełni rolę
języka wehikularnego.
Wzajemna zrozumiałość języków (
ang. mutual intelligibility) – pojęcie z zakresu
językoznawstwa oznaczające taką bliskość różnych języków, że mówiący nimi mogą się porozumieć bez dodatkowej nauki ani żadnego dodatkowego wysiłku. Jest to jedno z kryterium do oceny odrębności języka lub uznania go za
dialekt. Wzajemne zrozumienie może być asymetryczne, kiedy reprezentant jednego z języków rozumie partnera bardziej niż drugi. Wzajemna zrozumiałość posiada również kryterium czasowe, wraz z rozwojem języki oddalają się do siebie lub przybliżają, np. duński i norweski przestały być wzajemnie zrozumiałe już na początku XIX w.
Warna (
sanskryt: वर्ण
trl. varṇa) – staroindyjski termin oznaczający klasę (stan) społeczną. Istnienie kilku warn jakościujących hinduistów jest formą i wyrazem
hinduizmu jako systemu religijno-społecznego. Przynależność do warny jest dziedziczna.
Anatman (
skr. nie-ja, w języku
pali anatta) - doktryna
buddyjska, według której nie istnieje nic takiego jak
atman, który języków
dewanagari आत्म oraz
sanskrytu आत्मा można tumaczyć jako
dusza (dosłownie oddech), która jest pojedyncza, niezależna i niezmienna, choć podlega
reinkarnacji (w odróżnieniu do pojęcia duszy używanego w
chrześcijaństwie).
Wahana (
sanskryt: वहन ,
trl. vahana, dosłownie "wierzchowiec" ) – w mitologii i ikonografii hinduskiej fizyczna postać wierzchowca danego bóstwa, najczęściej w formie zwierzęcej. I tak, mysz w tradycji indyjskiej jest symbolem mądrości, a więc zostaje powiązana z
Ganeśem, bogiem mądrości; tygrys wzbudza strach, a zatem jest jakby widzialnym aspektem przerażającej bogini
Durgi itd. Symbolizm ten jest bardzo często wykorzystywany w sztuce indyjskiej. Zwierzęta skojarzone w ten sposób z bóstwami bardzo często otaczane są kultem religijnym np. krowa (bogini
Lakszmi), małpa (
Hanuman, towarzysz
Ramy) itp. Należy jednak zaznaczyć, że asocjacje te nie zawsze są konsekwentne, w zależności od epoki i regionu mogą występować różnice, przeniesienie symboliki itd, lecz w wielu przypadkach związki te są na tyle utrwalone, że można mówić o pewnym kanonie ikonograficznym.
Prolog (od
francuskiego Programmation en Logique) jest to jeden z najpopularniejszych
języków programowania logicznego. Prolog powstał jako
język programowania służący do automatycznej analizy
języków naturalnych, jest jednak językiem ogólnego zastosowania, szczególnie dobrze sprawdzającym się w programach związanych ze
sztuczną inteligencją. Prolog w przeciwieństwie do większości popularnych języków jest
językiem deklaratywnym.
Sthitapradźńa (umocniony w
mądrości) -
sanskrycki termin z
filozofii indyjskiej , używany w pismach
wedanty, w tym przez
Adi Śankarę, jako jedno z określeń osoby
wyzwolonej. Sthitapradźńa to aspirant, który całkowicie usunął
awidję (niewiedzę) i jest już stały i pewny w wiedzy: "jestem
Brahmanem".
Śastra (
trl. śāstra,
trl. śastra,
ang. Shastra,
sanskryt nauka, księga, pismo ) - tekst który objaśnia i rozwija jakiś temat. Termin śastry jest często używany w odniesieniu do starożytnych
hinduistycznych traktatów na tematy filozoficzno-religijne.
Śāradā (
sanskryt: शारदा śāradā) -
alfabet sylabiczny wywodzący się ze starożytnego pisma
brahmi, używany w
Kaszmirze od VIII w.. Najstarsze zachowane manuskrypty pochodzą z XII w. Obecnie jego wykorzystanie jest minimalne, czasem posługują się nim
panditowie kaszmirscy w celach ceremonialnych.