Język tybetański

Samospalenia w Tybecie - seria samobójstw popełnionych przez Tybetańczyków od 2011 w związku z sytuacją mniejszości tybetańskiej w Chińskiej Republice Ludowej. Do tego rodzaju aktów doszło w Syczuanie i samym Tybecie. Do marca 2012 tę formę protestu wybrały 23 osoby, z czego przynajmniej 16 (głównie buddyjskich mnichów) zmarło.

Język tybetański to język z gałęzi tybeto-birmańskiej rodziny języków sino-tybetańskich. Jest językiem ojczystym Tybetańczyków. Używany w Tybecie, Syczuanie, Qinghai (regiony w granicach obecnej Chińskiej Republiki Ludowej) oraz w Bhutanie, Indiach, Nepalu, a także w diasporze Tybetańczyków rozproszonych m.in. w Norwegii, Szwajcarii, Republice Chińskiej, w USA. Posługuje się nim ok. 6,5 mln ludzi.

Język arakański - język należący do grupy birmańskiej chińsko-tybetańskiej rodziny językowej, którym posługuje się około 765 tysięcy Arakanów zamieszkujących zachodnie rejony Birmy i przygraniczne tereny Bangladeszu. W starszej literaturze traktowany raczej jako dialekt języka birmańskiego

Tamangowie, Tamang, Murmi - grupa etniczna zamieszkująca północno-centralną część Nepalu. Ich liczebność szacowana jest na 1,2 miliona. W większości wyznają buddyzm tybetański z elementami bon. Posługują się językiem tamang z rodziny tybeto-birmańskiej. Etnonim "Tamang" wywodzi się z tybetańskiego i znaczy "kawalerzysta". Istotnie niegdyś służyli jako strażnicy granic. W czasach brytyjskich wielu Tamangów służyło w tzw. "regimentach Gurkhów".

Śipki La, (ang. Shipki La, także Shipkila) (hindi शिपकिला दर्रा) to przełęcz górska na granicy indyjsko-chińskiej, w Himachal Pradesh w Indiach oraz w Tybetańskim Regionie Autonomicznym w Chińskiej Republice Ludowej.

Bhutańczycy to ogólna nazwa mieszkańców Bhutanu. Posługują się językami lub dialektami (gł. dzongkha) języka tybetańskiego z grupy języków chińsko-tybetańskich oraz indoirańskiej. Są podzieleni etnicznie na kilkanaście ludów:

Tsampa, campa (język tybetański: རྩམ་པ་ transliteracja Wyliego: rtsam pa) - gruboziarnista mąka z prażonego jęczmienia, stanowiąca podstawowe pożywienie Tybetańczyków. Robi się z niej placki lub dodaje do słonej tybetańskiej herbaty maślanej.

Język ladakhi - język z rodziny chińsko-tybetańskiej używany przez ponad 100 tysięcy osób (1997) w regionie Ladakh (indyjski stan Dżammu i Kaszmir) oraz około 12 tysięcy osób w przygranicznych rejonach Chin . Jest blisko spokrewniony z tybetańskim, oraz zapisywany alfabetem tybetańskim, z tego względu bywa niekiedy klasyfikowany wraz z balti i purig jako archaiczny zachodni dialekt języka tybetańskiego, chociaż ladakhi i standardowy tybetański nie są wzajemnie zrozumiałe. Archaiczność języka ladakhi polega między innymi na tym, że wymawia się wiele spółgłosek, które są co prawda zapisywane, ale nieme we współczesnym języku tybetańskim. Tak więc wymowa ladakhi jest znacznie bliższa pisowni języka tybetańskiego niż standardowy język tybetański i inne jego dialekty.

Lhasa (chiń. 拉薩站) – stacja kolejowa w Lhasie, stolicy Tybetańskiego Regionu Autonomicznego, w Chinach. Znajduje się na wysokości 3641 m n.p.m. i jest stacją końcową linii kolei tybetańskiej. Posiada siedem peronów. Budynek stacji długi jest na 340 m, szeroki na 60 m i zajmuje powierzchnię 23 600 m. W jego głównej części ma pięć pięter. Architektura budynku jest połączeniem tradycyjnych cech tybetańskich z nowoczesnymi elementami. Stacja została oddana do użytku 1 lipca 2006 roku.

Limbu - język tybeto-birmański używany przez lud Limbu w Nepalu, a także w Indiach i Bhutanie. Zapisywany jest alfabetem limbu pochodzenia tybetańskiego, często również w dewanagari. Większość Limbu posługuje się również językiem nepalskim. W języku limbu ukazują się gazety i sporo innych publikacji.

Narodowa Demokratyczna Partia Tybetu (tyb. བོད་རྒྱལ་ཡོངས་རྒྱལ་ཡོངས་དམངས་གཙོ་ཚོགས་པ་, ang. National Democratic Party of Tibet) – jedyna, współcześnie działająca tybetańska partia polityczna, założona 2 września 1994 przez działaczy diaspory skupionych w Kongresie Młodzieży Tybetańskiej.

Tanggula Shanmai (również Dangla Shanmai; chin. upr.: 唐古拉山脉; chin. trad.: 唐古拉山脈; pinyin: Tánggǔlā Shānmài; tyb.: གདང་ལ་།) – łańcuch górski w południowo-zachodnich Chinach, na granicy Tybetańskiego Regionu Autonomicznego i prowincji Qinghai, pomiędzy pasmami Kunlun i Nienczen Tangla, na Wyżynie Tybetańskiej. Średnia wysokość wynosi ponad 5000 m n.p.m. Najwyższym szczytem jest Geladaindong, mający wysokość 6559 m n.p.m.

Haixi (chin. 海西蒙古族藏族自治州, pinyin Hǎixī Měnggǔzú Zàngzú Zìzhìzhōu; tyb. མཚོ་ནུབ་སོག་རིགས་ཆ་བོད་རིགས་རང་སྐྱོང་ཁུལ་, Wylie Mtsho-nub Sog-rigs dang Bod-rigs rang-skyong-khul) – prefektura autonomiczna mongolskiej i tybetańskiej mniejszości etnicznej w Chinach, w prowincji Qinghai. Siedzibą prefektury jest Delingha. W 1999 roku liczyła 322 609 mieszkańców.

Cordyceps sinensis - (kordyceps chiński) grzyb rosnący w Tybecie na wysokości pomiędzy 3000 i 5000 metrów n.p.m. W Tybecie znany pod nazwami yartsa gunbu lub yatsa gunbu. Grzyb pasożytuje na larwie motyla, zabija ją i mumifikuje następnie rośnie w postaci grzyba z kapeluszem. Ceniony w Chińskiej i Tybetańskiej tradycyjnej medycynie. Stosowany w szeregu stanów od zmęczenia po raka.

Kajlas (ang. Mount Kailash, dewanagari कैलाश पर्वत trl. Kailāśa Parvata, tybetański གངས་རིན་པོ་ཆེ Kang Rinpocze, chin. 冈仁波齐峰 Gāngrénbōqí Fēng) – szczyt w paśmie Gangdisê w Transhimalajach na Wyżynie Tybetańskiej, wierzchołek wznosi się na wysokość 6638 m. n.p.m. (wybitność: 1319 m). Leży w Chinach, w Tybecie. W pobliżu położone są jeziora Manasarowar i Rakshastal.

Haibei (chin. 海北藏族自治州, pinyin Hǎiběi Zàngzú Zìzhìzhōu; tyb. མཚོ་བཡྣང་བོད་རིགས་རང་སྐྱོང་ཁུལ་, Wylie Mtsho-byang Bod-rigs rang-skyong-khul) – tybetańska prefektura autonomiczna w Chinach, w prowincji Qinghai. Siedzibą prefektury jest powiat Haiyan. W 1999 roku liczyła 259 395 mieszkańców.

Hainan – tybetańska prefektura autonomiczna w Chinach, w prowincji Qinghai. Siedzibą prefektury jest powiat Gonghe. W 1999 roku liczyła 381 432 mieszkańców.

Bhotia, Bhutia - zbiorcze określenie różnych grup etnicznych pochodzenia tybetańskiego, zamieszkujących południowe stoki Himalajów na terenie Indii, Nepalu i Bhutanu. Nazwa bhotia pochodzi od słowa བོད་ bod, nazwy Tybetu w języku tybetańskim Posługują się dialektami tybetańskimi w dużym stopniu zrozumiałymi dla użytkowników standardowego języka tybetańskiego. Pomimo wielowiekowego zamieszkiwania poza obszarem geograficznego Tybetu kulturowo należą do kręgu cywilizacji tybetańskiej. W Indiach posiadają status tzw. Scheduled Tribes. W większości wyznają buddyzm tybetański, zwłaszcza odmiany ningma i kagju. Główne grupy etniczne zaliczane do Bhotiów:

Golog (chin. 果洛藏族自治州, pinyin Guǒluò Zàngzú Zìzhìzhōu; tyb. མགོ་ལོག་བོད་རིགས་རང་སྐྱོང་ཁུལ་, Wylie Mgo-log Bod-rigs rang-skyong-khul) – tybetańska prefektura autonomiczna w Chinach, w prowincji Qinghai. Siedzibą prefektury jest powiat Maqên. W 1999 roku liczyła 128 606 mieszkańców.

Herbata tybetańska (język tybetański: བོད་ཇ་ po cza transliteracja Wyliego bod ja. Również nazywana ཇ་སྲུབ་མ་ cza süma (transliteracja Wyliego ja srub ma), "ubijana herbata", gdyż ubija się ją z jaczym masłem i solą. Uważana za narodowy napój Tybetańczyków. Koczownicy tybetańscy wypijają kilkadziesiąt czarek dziennie. Ze względu na znaczącą zawartość masła jest napojem bardzo kalorycznym, rozgrzewającym na dużych wysokościach.

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja