Linki:
Język ewe,
Język ful,
Język ibo,
Język joruba,
Język sango,
Język serer,
Język suahili,
Język wolof,
Język zulu,
Języki adamawa-ubangi,
Języki atlantyckie,
Języki bantu,
Języki benue-kongijskie,
Języki dogon,
Języki gur,
Języki kordofańskie,
Języki kwa,
Języki mande,
Języki nigero-kongijskie,
Języki wolta-kongijskie,
Język sango - język z grupy
adamawa-ubangi z wielkiej rodziny
nigero-kongijskiej, używany w
Republice Środkowoafrykańskiej oraz przygranicznych terenach
Czadu,
Kamerunu,
Demokratycznej Republiki Konga i
Republiki Konga. W Republice Środkowoafrykańskiej oraz wzdłuż biegu rzeki
Ubangi pełni rolę
języka wehikularnego.
Języki adamawa-ubangi także języki wschodnie adamawa - podgrupa
języków nigero-kongijskich, według klasyfikacji
Josepha Greenberga stanowiąca w niej osobną rodzinę, niektórzy językoznawcy włączają jednak języki adamawa-ubangi do
wolta-kongijskich w obrębie podgrupy
atlantycko-kongijskiej.
Języki wolta-kongijskie (dawniej zwane zachodniosudańskimi) - według niektórych
klasyfikacji podgrupa
języków nigero-kongijskich w obrębie
grupy atlantycko-kongijskiej. Obejmuje języki senufo,
woltyjskie (gur),
adamawa-ubangi, kru,
kwa i
benue-kongijskie.
Język kongo-suahili (kongijski suahili, kongijsko-suahilski, kingwana, suahili zairski) -
język z grupy suahili używany przez 1000 osób rdzennej ludności w
Demokratycznej Republice Kongo, gdzie ma status języka narodowego. Uważany za wariant
makrojęzyka suahili. Można go usłyszeć w prowincjach: Katanga, Północne Kivu, Południowe Kivu i Maniema. Nie należy mylić go z
językiem kongo.
Język kami –
język bantu używany w regionie
Morogoro w
Tanzanii przez około 15 000 osób. Jego znaczenie zanika na rzecz
suahili czy innych okolicznych języków, ale wciąż stosowany jest w tradycjach religijnych czy mediacji wśród ludu kami. Należy odróżniać ten język od nigeryjskiego języka kami.
Język serer - język z
grupy atlantyckiej języków
nigero-kongijskich, używany w przez ok. 1,5 mln. osób w zachodnim
Senegalu (głównie w dorzeczu rzek Sine i
Saloum) i ok. 30 tys. osób w północno-zachodniej
Gambii. Rozpada się na kilka dialektów, z których najważniejsze to serer-sine i serer-non. Językiem serer posługują się
Sererowie.
Język zaramo (dzalamo, kizaramo, myagatwa, saramo, zalamo, zaramu) - język z
rodziny bantu, używany w
Tanzanii, w
1972 roku liczba mówiących wynosiła ok. 174 tys. Obecnie żyje kilka osób posługujących się biegle tym językiem - zagrożenie wymarciem wynika z posługiwania się przez plemię językiem
suahili.
Języki bantu –
rodzina języków afrykańskich, zaliczana do wielkiej rodziny
nigero-kongijskiej. W rodzinie tej wyróżnia się ponad 400
języków, którymi posługuje się około 150 mln mówiących na terenie niemal całej
Czarnej Afryki z wyjątkiem większości
Afryki Zachodniej,
Rogu Afryki oraz południowo-centralnej
Namibii i zachodniego
RPA. Najważniejsze języki z tej grupy to:
suahili,
rwanda,
lingala,
niandża,
makua,
bemba,
tonga,
szona,
xhosa,
zulu.Język maore (maore komoryjski, komoryjski suahili, komoro, shimaore) - języki z
zespołu suahilskiego, aktywnie używane głównie na wyspie
Majotta w
Archipelagu Komoryjskim (blisko 93 000 osób), ale także na
Madagaskarze,
Reunionie i w
Suazi. W 1995 r. przetłumaczono na ten język
Nowy Testament.
Język doe (dohe, kidoe) -
język bantu używany w regionie
Pwani w
Tanzanii przez 24.000 osób, które w większości posługują się również
językiem suahili.
Orisza (w języku
joruba òrìsà) - bóstwa pochodzenia zachodnioafrykańskiego, bezpośrednia manifestacja najwyższego boga, nazywanego Olóòrun (Olódumàrè).
Czas suahili – tradycyjny czas używany we wschodniej
Afryce, głównie
Tanzanii oraz
Kenii, gdzie językiem urzędowym jest
suahili. Różnica między czasem urzędowym a czasem suahili wynika z różnych poglądów dotyczących chwili rozpoczęcia i zakończenia dnia. Dzień w czasie suahili rozpoczyna się z chwilą
wschodu słońca, a nie o
północy, jak to jest stosowane w urzędowo przyjętym pojęciu czasu.
Obafemi Awolowo (ur.
6 marca 1909; zm.
9 maja 1987) -
nigeryjski mąż stanu. Syn chłopa z ludu
Joruba, pracował jako reporter prasowy i przywódca związkowy do momentu wyjazdu do
Londynu, gdzie zdobył kwalifikacje prawnicze. W tym czasie napisał Path to Nigerian Freedom (Droga do wolności Nigerii), w której opowiadał się za autonomia wewnętrzną każdego z plemion nigeryjskich w ramach luźnej federacji. Po powrocie do
Nigerii w
1951 założył Grupę Czynu (
ang. Action Group), aby chronić kulturę
Joruba.
Mbomou – jedna ze źródłowych rzek
Ubangi; długość około 800 km; źródła na wyżynie
Azande; płynie wzdłuż granicy
Demokratycznej Republiki Konga i
Republiki Środkowoafrykańskiej aż do połączenia z
Uele w pobliżu miast Yakoma i
Kemba.
Egungun (czyt. e-gugu) -
tradycja obrzędowa nigeryjskiego plemienia
Joruba polegająca na komunikowaniu woli zmarłych przodków (tzw. "żywych zmarłych") żyjącym członkom plemienia za pomocą zamaskowanej postaci.
Mbomou – jedna ze źródłowych rzek
Ubangi; długość około 800 km; źródła na wyżynie
Azande; płynie wzdłuż granicy
Demokratycznej Republiki Konga i
Republiki Środkowoafrykańskiej aż do połączenia z
Uele w pobliżu miast Yakoma i
Kemba.
Pidżyn nigeryjski, Naija (wym. najdzia), ang. Nigerian Creole English - język
pidżynowy służący do porozumiewania się osób pochodzących z różnych grup językowych na terenie
Nigerii. Liczbę osób posługujących się tym językiem ocenia się na około 30 milionów. Jest częściowo zrozumiały dla osób posługujących się kreolskimi językami
krio w
Sierra Leone czy
kamtok w
Kamerunie. Wykazuje także cechy
języka kreolskiego, gdyż wiele osób posługuje się nim jako ojczystym. Jako superstrat służy język angielski, natomiast jako
substrat - miejscowe języki afrykańskie, zwłaszcza
hausa,
igbo i
joruba.
Zanzibar Południowy (
ang. Zanzibar Central/South Region,
suahili Unguja Kusini) – jeden z 26 regionów (jednostka podziału administracyjnego)
Tanzanii o powierzchni 854 km², ponad 94 tys. mieszkańców (sierpień 2002). Stolicą jest miasto Koani.
Gossypiboma (textiloma) – określenie medyczne na chustę chirurgiczną zostawioną przypadkowo wewnątrz ciała pacjenta po operacji chirurgicznej. Określenie powstało z połączenia
łac. gossypium (oznaczającego
bawełnę) i boma – oznaczającego w
suahili "miejsce ukrycia".
Zulusi - lud negroidalny obejmujący większość grup ludności
Nguni. Zulusi mówią
językiem zulu, z rodziny
bantu, zbliżonym do
języka xhosa. Zamieszkują Afrykę Południową, zajmują się pasterstwem.
Garri albo gari - popularny
zachodnioafrykański rodzaj żywności robiony z
bulw manioku zwanej częściej kassawa. Słowo gari używane jest głównie w
Nigerii (szczególnie przez ludzi
Joruba) i w
Ghanie.
Arusza (
suahili i
ang. Arusha) − miasto w północno-wschodniej
Tanzanii, ośrodek administracyjny regionu o tej samej nazwie. Czwarte pod względem wielkości miasto kraju, zamieszkane przez 385,9 tys. mieszkańców (dane szacunkowe z
2007).