Pismo fonetyczne – system pisma, który składa się ze znaków oddających jedynie dźwięki. Rodzaje pisma fonetycznego to:
sylabariusz,
alfabet sylabiczny,
alfabet i
abdżad.
Pismo mon, pismo mońskie -
alfabet sylabiczny wywodzący się z południowo-indyjskiego
pisma Pallawa, używany do zapisu
języka mon na terenie
Birmy. Z dawnego pisma mon wywodzi się współczesne
pismo birmańskie oraz
pismo lanna w północnej
Tajlandii. Od pisma birmańskiego pismo mońskie odróżnia duża ilość tzw. ligatur, czyli kombinacji liter oddających zbitki spółgłoskowe.
Pismo birmańskie -
alfabet sylabiczny pochodzenia indyjskiego, wywodzący się z pisma mon, przystosowany do zapisywania
języka birmańskiego. Podstawowym elementem pisma jest spółgłoska z domyślną samogłoską "a". Inne samogłoski zapisuje się za pomocą znaków diakrytycznych. Najstarsze zachowane inskrypcje pochodzą z XI w.
Piktofonogram to znak
pisma składający się z elementów fonetycznych i semantycznych, często jest formą przejściową w ewolucji pisma od
ideograficznego do pisma
pisma fonetycznego. Jako taki, piktofonogram jest powiązany z językiem, do zapisu którego go użyto (choć więź ta nie jest tak silna, jak w przypadku pisma fonetycznego).
Alfabet awestyjski - system pisma powstały na bazie
pisma pahlavi w
Persji w okresie panowania dynastii
Sasanidów. W odróżnienia od pisma pahlavi, które było stosunkowo nieprecyzyjnym
abdżadem, w którym niektóre znaki mogły oznaczać różne dźwięki, pismo awestyjskie jest już pełnym
alfabetem, posiada znacznie więcej liter. Znaki samogłoskowe wykazują podobieństwo do liter
alfabetu greckiego. Nazwa "alfabet awestyjski" związana jest z tekstem
Awesty, którą zaczęto wówczas po raz pierwszy spisywać po wielu wiekach przekazywania ustnego. Podobnie jak wiele innych alfabetów pochodzenia semickiego, tekst awestyjski zapisuje się od strony prawej do lewej. Pismo to wyszło z użycia w VIII w. w wyniku podboju Iranu przez Arabów.
Pismo pahlavi - system pisma używany do zapisywania różnych odmian
języka średnioperskiego w czasach panowania dynastii
Sasanidów (III-VII w.). Wywodzi się z
pisma aramejskiego i podobnie jak ono, zapisywane było od strony prawej do lewej. Posiadało kilka różnych wariantów. Pismo pahlavi zalicza się do tzw.
abdżadów, tzn. nie jest pełnym alfabetem, gdyż samogłoski nie są zapisywane. Dodatkowa trudność polegała na tym, że język średnioperski posiadał znacznie więcej spółgłosek, niż język aramejski, wobec czego niektóre litery reprezentowały różne dźwięki. Z pisma pahlavi powstał znacznie doskonalszy system pisma, tzw.
alfabet awestyjski, używany do zapisywania religijnych tekstów
zoroasztryjskich, gdzie wymagana była większa precyzja zapisu, oraz kilka innych systemów pisma.
Pismo saurasztra -
alfabet sylabiczny, tradycyjnie używany do zapisu indoaryjskiego
języka saurasztryjskiego w południowych
Indiach. Powstał pod koniec XIX w., obecnie najczęściej używa się zmodyfikowanej wersji
pisma tamilskiego. Podobnie jak inne alfabety indyjskie, obowiązuje kierunek pisma od lewej do prawej, w liniach poziomych.
Pismo ujgurskie, pismo staroujgurskie -
abdżad wywodzący się z
alfabetu fenickiego poprzez
alfabet aramejski,
syryjski i kursywne
pismo sogdyjskie. Był używany przez kilka wieków do zapisywania
języka ujgurskiego. Ostatnie znane manuskrypty pochodzą z XVIII w. Pismo ujgurskie stanowiło podstawę do stworzenia w XII w.
pisma mongolskiego a w XVI w.
mandżurskiego. Pismo to było zapisywane w pionowych kolumnach, poszczególne litery maja kilka odmian w zależności od tego, czy występują na początku, w środku, czy na końcu słowa.
Pismo ujgurskie, pismo staroujgurskie –
abdżad wywodzący się z
alfabetu fenickiego poprzez
alfabet aramejski,
syryjski i kursywne
pismo sogdyjskie. Był używany przez kilka wieków do zapisywania
języka ujgurskiego. Ostatnie znane manuskrypty pochodzą z XVIII w. Pismo ujgurskie stanowiło podstawę do stworzenia w XII w.
pisma mongolskiego a w XVI w.
mandżurskiego. Pismo to było zapisywane w pionowych kolumnach, poszczególne litery maja kilka odmian w zależności od tego, czy występują na początku, w środku, czy na końcu słowa.
Varang Kshiti -
alfabet sylabiczny opracowany przez wodza Lako Bodra dla
języka ho we wschodnich Indiach, jako alternatywa dla systemów pisma stosowanych przez misjonarzy. Lako Bodra twierdził, że pismo to wymyślił już w XIII w. Dhawan Turi, zaś on je otrzymał w wizji szamańskiej i jedynie zmodernizował .
Pismo tai dam - system pisma służący do zapisywania języka tai dam w
Wietnamie i
Laosie. Początki tego pisma nie są znane, ale kształt liter przypomina
pismo tajskie i
laotańskie. W przeciwieństwie do tych systemów pisma, które są
abugidami, pismo tai dam jest "prawdziwym"
alfabetem.
Pismo bengalskie -
pismo używane w
Bangladeszu i
Indiach do zapisu
języków:
bengalskiego,
assamskiego oraz kilku innych rzadziej używanych.
Alfabet bengalski to
alfabet sylabiczny. Alfabet ten wywodzi się z pisma
brahmi, a powstał pod wpływem
pisma dewanagari. W
XIX wieku wraz z wprowadzeniem druku litery przebrały kształty standardowe. Nad niektórymi literami stawiana jest matra (poziomy znak nad literą). W języku bengalskim występują
grafemy lub znaki, a nie litery. Pismo to obejmuje 52 znaki podstawowe i 5 znaków dodatkowych. Istnieje 11 grafemów na oznaczenie samogłosek, w tym 2
dyftongi (dyftongów jest w sumie 16 ale tylko 2 mają zapis). Istnieje 35 spółgłosek. Występuje również około 300
ligatur (zbitek spółgłoskowych) czyli dwucząstkowych znaków zapisywanych poziomo, pionowo bądź przez odrębne znaki.
Pismo brahmi( ब्राह्मी ,
trl. brāhmī ) - najstarszy znany system pisma indyjskiego, poświadczony od III w. p.n.e., od którego wywodzą się obecnie używane alfabety indyjskie, a także alfabet tybetański oraz pisma Azji Południowo-Wschodniej. Pismo brahmi wywodzi się z
alfabetu fenickiego, lecz ma charakter pisma alfabetyczno-sylabicznego. Najsławniejniejsze inskrypcje w tym piśmie to edykty cesarza
Aśoki wyryte w kamieniu.
Pismo logograficzne (od gr. logos - mowa, grapho - piszę) - rodzaj pisma złożony z
logogramów, odpowiadających na ogół
sylabom lub
spółgłoskom. W przeciwieństwie do
pisma fonetycznego znaki pisma logograficznego mają nie tylko wartość fonetyczną, ale także wartość
semantyczną. Podrodzajami pisma logograficznego są
pismo piktograficzne i
pismo ideograficzne.
Klucze (inaczej pierwiastki) to elementy znaków chińskich, według których układane są słowniki
pisma chińskiego. Ponieważ nie jest ono
alfabetem, problem uporządkowania znaków zawsze nastręczał Chińczykom problemów.
Pismo bamum - system pisma stworzony przez
kameruńskiego władcę
Ibrahima Ndżoję na przełomie XIX i XX w. Początkowo obejmował kilkaset znaków, następnie został uproszczony do 80 znaków i przekształcony w
sylabariusz. W czasie okupacji Kamerunu przez Francuzów zniszczono większość tekstów w tym piśmie, zakazano również jego nauczania.
Pismo laotańskie -
alfabet sylabiczny wywodzący się z
alfabetu khmerskiego, a pośrednio z indyjskiego pisma
brahmi poprzez
vatteluttu. Wykazuje duże podobieństwa do
pisma tajskiego, jednak w porównaniu z nim, po reformie ortografii przeprowadzonej w latach 60., jest bardziej fonetyczne. Używane jest do zapisywania zarówno
języka laotańskiego, jak i języków mniejszości narodowych na terenie
Laosu.
Pismo czakma (
język czakma: (Ajhā pāṭh)) –
alfabet sylabiczny wywodzący się ze staroindyjskiego pisma
brahmi, używany tradycyjnie do zapisywania
języka czakma. Obecnie do zapisu języka czakma stosuje się najczęściej
pismo bengalskie, natomiast alfabet czakma zaadoptowano na potrzeby blisko spokrewnionego języka tanchangya. Pismo czakma wykazuje duże podobieństwo do
alfabetu birmańskiego.
Pismo tybetańskie -
alfabet sylabiczny używany do zapisu
języka tybetańskiego oraz języków pokrewnych (
dzongkha,
ladakhi i czasami balti). Wywodzi się z północnoindyjskich systemów pisma, dlatego też zarówno kształt niektórych liter, jak i sposób zapisu samogłosek wykazuje wyraźne podobieństwo do alfabetów indyjskich. Pismo tybetańskie posiada dwie główne odmiany: དབུ་ཅན་ dbu-can (uchen), używaną w druku, oraz formę kursywną དབུ་མེད་ dbu-med (umé) wykorzystywaną w piśmie odręcznym. Pismo tybetańskie wywarło także wpływ na powstanie pisma
lepcza .
Pismo tybetańskie -
alfabet sylabiczny używany do zapisu
języka tybetańskiego oraz języków pokrewnych (
dzongkha,
ladakhi i czasami balti). Wywodzi się z północnoindyjskich systemów pisma, dlatego też zarówno kształt niektórych liter, jak i sposób zapisu samogłosek wykazuje wyraźne podobieństwo do alfabetów indyjskich. Pismo tybetańskie posiada dwie główne odmiany: དབུ་ཅན་ dbu-can (uchen), używaną w druku, oraz formę kursywną དབུ་མེད་ dbu-med (umé) wykorzystywaną w piśmie odręcznym. Pismo tybetańskie wywarło także wpływ na powstanie pisma
lepcza [1].
Sylabariusz mende, pismo ki-ka-ku (od pierwszych liter) - system pisma opracowany przez Kisimi Kamarę w roku 1921 dla języka mende w
Sierra Leone na podstawie pisma stworzonego wcześniej dla
języka vai przez Momolu Duwalu Bukele. Podobnie jak Bukele, Kamara utrzymywał że inspiracją była dlań wizja senna. Sylabariusz ten zawiera 195 znaków.