Pretor

Pretor (łac. praetor – l.mn. praetores) – wyższy urzędnik w antycznym Rzymie mający tzw. władzę mniejszą (imperium minus). W czasie nieobecności konsulów, pretor (później dwóch) przejmował najwyższą władzę w mieście, mogąc nawet zwoływać posiedzenia senatu. Zasadniczym jednak zadaniem pretorów było sądownictwo. Ważnym uprawnieniem pretora było wydawanie edyktów (edykty pretorskie), w których ustalał on sposoby postępowania w sprawach niedostatecznie jasno uregulowanych przez ustawy (leges) czy prawo zwyczajowe. Owe edykty odegrały ważną rolę w rozwoju prawodawstwa i były uwzględniane w późniejszych kodyfikacjach prawa rzymskiego.

Edykt pretorski – zbiór zasad, jakimi zamierzał się kierować pretor w czasie swojego urzędowania, które trwało jeden rok. Edykt będąc aktem prawnym i źródłem prawa łączył prawo rzymskie z prawami ludów podbitych.

Interdykt posesoryjny - W prawie rzymskim środek ochrony posesoryjnej. Interdykty chroniły posiadanie uznane przez prawo pretorskie (possessio ad interdicta). Postępowanie sądowe bywało uciążliwe, a w dodatku przystosowane nie tyle do ochrony samego posiadania co prawa własności. Interdykty pretora określały podstawowe zasady, która ze stron powinna utrzymać się przy rzeczy spornej w danej sytuacji. W związku z tym w Imperium Rzymskim posiadacze chętnie korzystali z pozaprocesowej, szybszej i sprawniejszej ochrony ze strony organów państwa. Istniały dwa typy interdyktów posesoryjnych: retinendae possessionis oraz recuperandae possessionis.

Lucjusz Skryboniusz Libon (Lucius Scribonius Libo) , prawdopodobnie pretor miejski w 80 p.n.e. Kandydat na konsula w 77 p.n.e.. Odnowił i ponownie dedykował puteal na Forum tzw. Puteal Scribonianum lub Puteal Libonis, a w jego pobliżu wzniósł trybunał dla pretorów.

Interdictum - środek ochrony pozaprocesowej przewidziany w prawie rzymskim wydawany przez pretora lub namiestnika prowincji na żądanie jednej strony, zawierający nakaz pod adresem drugiej strony, aby coś uczyniła lub czegoś zaniechała.

Missio in possessionem, missiones - środek ochrony pozaprocesowej w prawie rzymskim. Missiones polegało na wprowadzeniu wierzyciela mocą pretora do części (missio in rem) lub całości (missio in bona) majątku dłużnika. Czynność ta następowała w dwóch fazach. Pierwsza, służyła do wywierania nacisku na opornego. Zainteresowany w tym czasie zabezpieczał sobie zachowanie cudzego majątku. Jeżeli to nie wywarło pożądanego skutku przystępowano do drugiej fazy. Pretor upoważniał wierzyciela do sprzedaży zajętych dóbr i zaspokojenia w ten sposób roszczeń, albo zezwalał mu na przejęcie zajętej rzeczy na własność.

Konsularzy (łac. viri consulares) – grupa senatorów, którzy piastowali już w swojej karierze urząd konsula rzymskiego. Niekiedy do grupy zaliczano również byłych pretorów.

Stypulacja pretorska - Środek ochrony pozaprocesowej w prawie rzymskim. Stypulacja miała formę ustnej umowy, zawartej przy użyciu ściśle określonych formułek. Stosowano ją głównie po to by jedna ze stron, przymuszona wcześniej przez pretora, zagwarantowała jakąś czynność procesową drugiej. Sankcją za złamanie przyrzeczenia była zapłata określonej sumy pieniężnej. Typowe przypadki wymagające obowiązkowej stypulacji zapowiadał pretor w edykcie.

Provocabat ad populum – (łac.) odwołanie do ludu, do ogółu. W starożytnym Rzymie, w okresie republiki zasada wprowadzona przez konsula Waleriusza. Ujęta w ogólną całość tzw. lex Valeria de provocatione, na mocy której konsul nie mógł sam skazać na śmierć obywatela rzymskiego, lecz musiał go oddać pod sąd ludu. Prawo ograniczało w znaczym stopniu władzę konsulów.

Imperium - władza całkowita wyższych urzędników w starożytnym Rzymie. Imperium posiadali następujący urzędnicy: konsulowie, pretorzy, cenzorzy. Dzięki imperium mieli oni prawo do liktorów i krzesła kuruckiego.

Kwestor (łac. Quaestor) w starożytnym Rzymie, w początkach republiki, urzędnik sprawujący funkcję sędziego śledczego oraz oskarżyciela publicznego w sprawach karnych. Później powierzono kwestorowi administrację skarbem publicznym, a funkcje sądownicze przeszły na pretorów i trybunów. Początkowo kwestorów było dwóch, od 421 p.n.e. czterech, od 267 p.n.e. 8, od czasów Sulli 20, a Cezar zwiększył ich liczbę do 40. Odpowiedzialni byli za sprawy finansowe: nadzór nad kasą państwową, gromadzenie i rozdział pieniędzy, zbieranie podatków, zarządzanie kasą wojskową (wypłata żołdu, sprzedaż łupów itp.).

Edictum Salvianum - zbiór edyktów pretorów miejskich i namiestników prowincji (prawa pretorskiego - ius honorarium), sporządzony ok. 130 r. n.e. przez jurystę Salviusa Iulianusa (Salwiusza Juliana), za cesarza Hadriana. Zbiór ten stał się obowiązującym prawem w Cesarstwie Rzymskim (jako tzw. "edykt wieczysty" - edictum perpetuum). Zakończył jednocześnie etap rozwoju prawa pretorskiego, będącej częścią prawa rzymskiego.

Hispania Baetica - najbardziej zromanizowana prowincja rzymska w Hiszpanii, utworzona w latach 7-2 p.n.e. przez cesarza Augusta. Była prowincją senatorską, zarządzaną przez pretora. Stolicą prowincji była Kordowa.

Accipere iudicium – w rzymskim procesie formułkowym, przyjęcie przez pozwanego formułki zawierającej oznaczenie sędziego oraz warunki pod jakimi miało nastąpić rozstrzygnięcie sporu. Formułkę sporządzoną przez pretora przekazywał (edere iudicium) pozwanemu powód.

Actiones honorariae – powództwa urzędnicze, oparte na prawie urzędzniczym. W prawie rzymskim, grupa powództw przyznawanych przez urzędników wyposarzonych we władzę jurysdykcyjną (np. pretora) ale nie znajdujących oparcia w ius civile. Rozwój skarg urzędniczych przypada więc na okres kiedy występował proces formułkowy.

Cecylia Metella Kalwa (łac. Caecilia Metella Calva) (ur. przed 135 p.n.e. – zm. po 116 p.n.e.) – pochodziła z wpływowego plebejskiego rodu rzymskiego Cecyliuszy. Córka Lucjusza Metellusa Kalwusa, konsula w 142 p.n.e.. Żona Lucjusza Lycyniusza Lukullusa pretora w 104 p.n.e.. Jej to synem był słynny z bogactwa i wystawnego trybu życia Lucjusz Lukullus. Cecylia miała złą sławę, jako prowadząca życie niestateczne.

Postępowanie formułkowe (agere per formulas) - główna forma cywilnego postępowania sądowego w prawie rzymskim za czasów najświetniejszego rozwoju prawa rzymskiego, to jest w ostatnim stuleciu republiki i przez cały okres trwania pryncypatu. Na oznaczenie tego rodzaju postępowania Rzymianie używali omówienia: „procesować się za pomocą formułek”, od którego pochodzi nazwa proces formułkowy.Ten rodzaj postępowania wyparł ostatecznie za cesarza Oktawiana Augusta proces legisakcyjny.

Actiones directae - w prawie rzymskim grupa powództw o charakterze podstawowym, tj. takich na podstawie których pretor tworzył powództwa analogiczne (actiones utilis), poprzez udzielenie powództwa opartego na fikcji (actiones ficticiae) lub poprzez udzielenie powództwa z przestawionymi podmiotami.

Władza lokalna – instytucja polityczna, która dysponuje możliwością wpływania na tworzenie reguł obowiązujących w danej społeczności, ograniczonej terytorialnie. Władza lokalna jest częścią władzy państw, ponieważ podlega ona centralnym ośrodkom decyzyjnym i obowiązującemu w kraju prawu (np. konstytucji). Władza ta nie jest suwerenna, tzn. najwyższa i nieograniczona, gdyż taką władzą dysponuje tylko państwo. Władza lokalna powstała dlatego, że państwo zrezygnowało na jej rzecz z części swoich uprawnień, jednocześnie ściśle określając zakres jej kompetencji oraz skalę jej odpowiedzialności.

Actio de dolo (inaczej actio doli) – w prawie rzymskim, powództwo penalne poszkodowanego przeciwko oszustowi. Jej twórcą, w roku 66 p.n.e., był wybitny pretor – Aquilius Gallus.

Actiones ficticiae – powództwa oparte na fikcji. W prawie rzymskim była to grupa powództw opartych na prawie pretorskim (actiones honorariae), których pretor udzielał modyfikując jakieś istniejące powództwo (actio utilis). Modyfikacja polegała na fikcyjnym założeniu istnienia jakiegoś elementu, który w rzeczywistości nie miał miejsca, a był niezbędny dla danego dochodzenia danego roszczenia. Pretor polecał w formułce wyznaczonemu sędziemu traktować sprawę tak, jak gdyby fingowany element istniał rzeczywiście (bądź istniejący element nie istniał).

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja