Racjonalizm filozoficzny

Racjonalizm (łac. ratio – rozum; rationalis – rozumny, rozsądny) – filozoficzne podejście w epistemologii zakładające możliwość dotarcia do prawdy z użyciem samego rozumu z pominięciem doświadczenia, poprzez stworzenie systemu opartego na aksjomatach, z których poprzez dedukcję można wywieść całość wiedzy. Racjonalizm w nowożytnej filozofii wywodzi się od Kartezjusza. W anglosaskiej tradycji filozoficznej bywa nazywany racjonalizmem kontynentalnym.

Intersubiektywna kontrolowalność - jest to cecha pojęć naukowych, ściśle związana z racjonalizmem. Według niej pojęcia naukowe posiadają następujące cechy:

Filozofia chrześcijańska – zespół zróżnicowanych kierunków, prądów, tradycji i poglądów filozoficznych powstały w II w. n.e. na gruncie chrześcijaństwa jako odpowiedź na potrzebę racjonalnego ugruntowania rozwijającej się nowej religii i zmierzenia się z poglądami pogan. W szerszym sensie filozofia chrześcijańska to filozofia uprawiana w zgodzie z Objawieniem, w węższym filozofia samego Objawienia. W refleksji nad samą filozofią chrześcijańską kluczowe znaczenie ma jej stosunek do teologii, podobnie jak stosunek rozumu do wiary. Nie wszystkie odłamy chrześcijaństwa mają jednakowy stosunek do filozofii - największe znaczenie ma ona w katolicyzmie który określa się często jako "religia racjonalna", w prawosławiu jej rozwój został zahamowany, w protestantyzmie ma ona odmienny charakter - niechęć do średniowiecznej metafizyki nadaje jej charakter bardziej fideistyczny niż racjonalny, niektóre odmiany protestantyzmu są wręcz wrogie filozofii.

Polityka ekologiczna - świadoma i celowa działalność państwa (lub grupy państw) polegająca na racjonalnym korzystaniu z zasobów i walorów środowiska przyrodniczego, jego właściwej ochronie i umiejętnym kształtowaniu, na podstawie zdobytej przez ludzkość wiedzy teoretycznej i praktycznej. Państwo czyni to poprzez wprowadzanie praw i regulacji w ww. dziedzinach. W sektorze prywatnym termin ten oznacza podporządkowanie się tym celom albo poprzez realizację narzucanego przez państwo prawa, albo też dzięki własnym, wprowadzonym do użytku własnego regułom.

Racjonalizm metodologiczny - stanowisko epistemologiczne w sporze o źródła poznania głoszące, że podstawy wiedzy człowieka należy szukać w umyśle ludzkim; rozum jest jedynym źródłem poznania.

Światopogląd racjonalistyczny inaczej zwany współczesnym racjonalizmem – postawa umysłowa, która bezwarunkowo akceptuje wyższość rozumu nad innymi narzędziami poznawczo-wartościującymi, i dąży do ustanowienia systemu filozofii i etyki weryfikowalnej przez doświadczenie i niezależnej od wszelkich arbitralnych założeń i autorytetów.

Anthony Collins (ur. 21 czerwca 1676 w Heston, zm. 13 grudnia 1729 w Londynie) – angielski filozof, wolnomyśliciel oraz orędownik deizmu. Był jednym z głównych przedstawicieli racjonalizmu religijnego oraz autorem wielu traktatów ważnych w rozwoju myśli deistycznej. Uznawał prymat moralności względem religii oraz opierał ją na prawach natury, które jak wierzył, są poznawane przez rozum.

Modernizm - prąd w architekturze nowoczesnej, w Europie Środkowej zdobył uznanie stosunkowo wcześnie. Początkowo określany był jako funkcjonalizm lub racjonalizm.

Abū al-ʿAlāʾ al-Maʿarrī (arab. أبو العلاء المعري, właśc. أبو العلاء أحمد بن عبد الله بن سليمان التنوخي المعري Abū al-ʿAlāʾ Aḥmad ibn ʿAbd Allāh ibn Sulaimān al-Tanūẖī al-Maʿarrī; ur. w grudniu 973/363 A.H. w Maʿarra, obecnie Maarrat an-Numan; zm. tamże w maju 1058/449 A.H.) - syryjski filozof, poeta i pisarz arabski, twórca racjonalistycznej i sceptycznej koncepcji filozoficznej podważającej dogmaty islamu i odrzucającej pogląd o wyłączności prawdy zawartej w doktrynie religijnej.

Science in a Free Society jest to książka napisana przez Paula Karla Feyerabenda (pierwsze wydanie: London, New Left Books, 1978) traktowana przez samego autora jako drugi tom Against Method. W książce tej znaleźć można rozszerzoną dyskusję nad relatywizmem i rolą nauki i racjonalizmu w wolnym społeczeństwie.

Popperyzm – filozofia Karla Poppera, a także stworzony przez niego prąd filozofii nauki rozwijany początkowo w opozycji do pozytywizmu logicznego, a później jako niezależny pogląd na kryteria naukowości wypowiedzi i metodologię nauki. "Popperyzm" określany jest również jako "krytyczny racjonalizm", a także, w odniesieniu wyłącznie do filozofii nauki jako "falsyfikacjonizm". Tak rozumiany "popperyzm" występuje w co najmniej trzech znaczeniach:

Free Inquiry to amerykański opiniotwórczy dwumiesięcznik wydawany przez Council for Secular Humanism (Radę na rzecz Sekularystycznego Humanizmu). Jego redaktorem jest Paul Kurtz, emerytowany profesor filozofii na Uniwersytecie Stanu Nowy Jork. Zawartość Free Inquiry stanowią artykuły na temat wolnomyślicielstwa, ateizmu oraz teistycznego sceptycyzmu. Pismo opowiada się za rozdziałem państwa od kościołów, promuje naukowe podejście w odniesieniu do religii, wolność światopoglądu oraz racjonalizm.

Sophrosyne – wyraz grecki oznaczający rozwagę i podporządkowanie się dyscyplinie (np. Sparta). Pojęcie spotykane już u Homera, określa tam zdrowy rozsądek, „dobry rozum”, który bogowie jeśli chcą mogą człowiekowi odebrać lub przywrócić. W VII i VI wieku p.n.e nabiera nowego znaczenia – rozwagi, panowania nad sobą, umiaru, powściągliwości.

Aprioryzm (w filozofii stanowi przeciwieństwo aposterioryzmu, nazywany bywa także ultraracjonalizmem) - pogląd według którego możliwe jest poznanie a priori, tj. przed doświadczeniem, nie opierające się na nim. Aprioryzm skrajny traktuje poznanie a priori jako jedyne obowiązujące, tym samym nie odnosi się do innych metod poznania. Taki pogląd występuje między innymi u Platona i Parmenidesa. W filozofii współczesnej istnieje także aprioryzm umiarkowany, zakładający istnienie wiedzy apriorycznej, która obok wiedzy wspartej poprzez doświadczenie buduje prawdziwy obraz rzeczywistości.

Sceptycyzm metodyczny – odmiana sceptycyzmu polegająca na kwestionowaniu i wątpieniu w poszczególne twierdzenia w celu dotarcia do twierdzeń bardziej pewnych lub takich, w które wątpić się już nie da (np. dla Kartezjusza było to stwierdzenie, że akt myślenia wymaga podmiotu myślącego a zatem "cogito ergo sum" - "myślę, więc jestem"); sceptycyzm metodyczny jest więc nie tyle stanowiskiem kwestii możliwości poznania prawdy, co metodą uzyskiwania poznania najlepszego z możliwych do uzyskania.

Fideizm (od łac. fides - wiara) to pogląd filozoficzny i teologiczny głoszący prymat wiary nad poznaniem rozumowym i teoriami naukowymi. Według fideisty poznanie religijne w postaci objawienia wyprzedza poznanie rozumowe, a jedynym źródłem wiedzy w kwestiach wiary i etyki może być jedynie stała tradycja ludzkości oparta ostatecznie na pierwotnym Bożym Objawieniu. Jest to więc antyracjonalizm i irracjonalizm, bo przyjmuje się istnienie prawd niedostępnych poznaniu rozumowemu.

Katechizm Rakowski to wydane w 1604 w Rakowie wyznanie wiary braci polskich, głoszące (jako jedno z pierwszych dzieł w historii Europy) zasadę racjonalizmu i tolerancji religijnej (inspirowało m.in. Konstytucję USA).

Olimpiady Specjalne - celem Olimpiad Specjalnych jest wspomaganie rozwoju osób z niepełnosprawnością intelektualną poprzez zapewnienie im udziału w treningach i współzawodnictwie sportowym. Drugim, równie ważnym celem jest zwiększenie świadomości społecznej poprzez szerzenie wiedzy na temat możliwości osób z tą formą niepełnosprawności.

Zasady filozofii (łac. Principa philosophiae, fr. Les Principes de la Philosophie) – pismo filozoficzne Kartezjusza wydane przez Elzeviera w Amsterdamie w 1644. Stanowi ono ostatnie z najważniejszych pism Kartezjusza wydanych za jego życia. W wielu aspektach ustępuje pismom wcześniejszym, jest jednak od nich bardziej systematyczne, przekazuje ustalone zagadnienia i ich rozwiązania w formie w pełni wyklarowanego systemu zasad. Stanowi też jedyny pełny wykład fizyki Kartezjusza, mimo wielu teoretycznych niedoskonałości będący najważniejszą popularyzację nowej fizyki XVII wieku, która w znaczący sposób przyczyniła się do przełamania schematów fizyki arystotelesowskiej w świadomości XVII-wiecznych uczonych. Polski przekład Izydory Dąmbskiej ukazał się w 1960.

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja