Linki:
Łacina,
Fonem,
Język wietnamski,
Klasyfikacja spółgłosek,
Mechanizm przepływu powietrza,
Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny,
Międzynarodowy alfabet fonetyczny,
Miejsce artykulacji,
Mlaski,
Narząd artykulacji,
Półsamogłoska,
Plozja,
Retrofleksja (fonetyka),
Spółgłoska średniojęzykowa,
Spółgłoska środkowa,
Spółgłoska boczna,
Spółgłoska drżąca,
Spółgłoska dwuwargowa,
Spółgłoska ejektywna,
Spółgłoska glottalizowana,
Spółgłoska iniektywna,
Spółgłoska języczkowa,
Spółgłoska krtaniowa,
Spółgłoska nagłośniowa,
Spółgłoska nosowa,
Spółgłoska półotwarta,
Spółgłoska płynna,
Spółgłoska przedniojęzykowa,
Spółgłoska przydechowa,
Spółgłoska szczelinowa,
Spółgłoska tylnojęzykowa,
Spółgłoska uderzeniowa,
Spółgłoska ustna,
Spółgłoska zwarta dwuwargowa bezdźwięczna,
Spółgłoska zwarta dwuwargowa dźwięczna,
Spółgłoska zwarta języczkowa bezdźwięczna,
Spółgłoska zwarta języczkowa dźwięczna,
Spółgłoska zwarta miękkopodniebienna bezdźwięczna,
Spółgłoska zwarta miękkopodniebienna dźwięczna,
Spółgłoska zwarta podniebienna bezdźwięczna,
Spółgłoska zwarta podniebienna dźwięczna,
Spółgłoska zwarta zębowa bezdźwięczna,
Spółgłoska zwarta zębowa dźwięczna,
Spółgłoska zwarto-otwarta,
Spółgłoska zwarto-szczelinowa,
Sposób artykulacji,
Zwarcie krtaniowe,
Spółgłoski zwarte powstają, gdy w czasie artykulacji dochodzi do blokady przepływu powietrza przez jamę ustną i nosową (zwarcia,
implozji), po czym następuje gwałtownej jej przerwanie (rozwarcie, wybuch, eksplozja,
plozja). Spółgłoski zwarte z plozją nazywa się spółgłoskami zwarto-wybuchowymi.
Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) powstają, gdy w pierwszej fazie artykulacji dochodzi do blokady przepływu przez jamę ustną i nosową (zwarcia), po czym tworzy się dostatecznie wąska szczelina, by powstał szum, tarcie.
Spółgłoski zwarto-otwarte powstają, gdy w czasie artykulacji dochodzi do zwarcia i równocześnie otwarcia innego kanału (ustnego lub nosowego), którym uchodzi powietrze lub zwarcia i otwarcia następują szybko po sobie.
Spółgłoski boczne (spółgłoski lateralne, sonanty boczne) – ustne
spółgłoski, najczęściej
zwarto-otwarte, których artykulacyjną cechą jest utworzenie zwarcia w środkowej części
jamy ustnej i przepływ powietrza bokami, z jednej lub obu stron
języka.
Spółgłoski nosowe (sonanty nosowe) to nosowe
spółgłoski zwarto-otwarte, których artyklucyjną cechą jest utworzenie zwarcia w jamie ustnej, jednak w odróżniu od
spółgłosek zwartych otworzony zostaje równocześnie tor nosowy, tj. podniebiennie miękkie zostaje opuszczone. Wśród spółgłosek zwartych występują spółgłoski, które różnią się tylko opozycją
ustna vs.
nosowa.
Termin spółgłoska wargowa odnosi się do sposobu artykulacji
spółgłosek polegającego na zbliżeniu warg do siebie (
spółgłoska dwuwargowa) lub górnych zębów do dolnej wargi (
spółgłoska wargowo-zębowa). Dwuwargowo wymawia się na przykład /p/, /b/ i /m/. Spółgłoski wargowo-zębowe to między innymi /f/ i /v/ (polskie w). Głoska /w/ (polskie ł) to
spółgłoska półotwarta wargowo-miękkopodniebienna.
Narządem artykulacji nazywamy (relatywnie) ruchomy narząd mowy, który w trakcie artykulacji
spółgłoski zbliża się lub zwiera z narządem nieruchomym (
miejscem artykulacji).
Sonant –
spółgłoska zgłoskotwórcza, tworząca
sylabę. Sonantami są zwykle
spółgłoski nosowe i
płynne. Współcześnie nie występują w
języku polskim, ale są dosyć częste w innych językach.
Samogłoska nosowa –
samogłoska, podczas wymawiania której strumień powietrza przepływa zarówno przez
jamę ustną jak i
jamę nosową. Taki przepływ powietrza spowodowany jest opuszczeniem
podniebienia miękkiego, skutkiem czego strumień powietrza uzyskuje też dostęp do jamy nosowej. Samogłoska, która nie jest nosowa to samogłoska ustna. Charakterystyczny dla samogłosek nosowych efekt nosowości spowodowany jest zaangażowaniem dodatkowej komory rezonansowej – jamy nosowej.
Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) powstają, gdy w pierwszej fazie artykulacji dochodzi do blokady przepływu przez jamę ustną i nosową (zwarcia), po czym tworzy się dostatecznie wąska szczelina, by powstał szum, tarcie.
Plozja - nagłe otwarcie drogi dla powietrza przez narządy mowy pod ciśnieniem powietrza wypływającego z płuc. Plozja jest koniecznym elementem artykulacji
spółgłosek zwartych. Zazwyczaj plozja następuje w miejscu artykulacji danej głoski, ale możliwa jest też plozja nosowa (otwarcie drogi do
jamy nosowej, jak w wygłosie angielskiego button) lub plozja boczna (otwarcie drogi po bokach
języka, jak w angielskim settler). Obecność lub brak plozji wpływa niekiedy na znaczenie wyrazu, na przykład w języku polskim "trzy" vs "czy" – w pierwszym wyrazie występuje plozja (z wyjątkiem
dialektu małopolskiego), w drugim [
t] i [
ʃ] zlewają się w
afrykatę.
Retrofleksja (z
łac. retrō ‘wstecz’ i flexio ‘zginanie’ od czasownika flectere ‘zgiąć’) to rodzaj artykulacji
spółgłosek (też
samogłosek). Retrofleksja polega na wygięciu przodu języka ku górze i zbliżeniu (ew. zwarciu) jego koniuszka w okolicy zadziąsłowej (
postalweolarno-
prepalatalnej), co zasadniczo odróżnia ten typ artykulacji od pozostałych spółgłosek zadziąsłowych i podniebiennych o artykulacji
laminalnej.
Spółgłoski zwarto-otwarte powstają, gdy w czasie artykulacji dochodzi do zwarcia i równocześnie otwarcia innego kanału (ustnego lub nosowego), którym uchodzi powietrze lub zwarcia i otwarcia następują szybko po sobie.
Termin spółgłoska przedniojęzykowo-dziąsłowa odnosi się do sposobu artykulacji
spółgłosek polegającego na zbliżeniu przedniej części
języka do
dziąseł. W ten sposób wymawia się np. /l/, /r/ i angielskie /t/, /d/, /n/.
Dźwięczność (fonacja) to jedna z cech
artykulacji głosek związana z pracą
więzadeł głosowych. Głoski wymawiane z wymuszeniem drgań więzadeł przy produkcji dźwięku nazywane są głoskami dźwięcznymi, natomiast wymawiane bez ich drgania nazywane są głoskami bezdźwięcznymi.