Tybetańczycy

Tybetańczycy, mniejszość narodowa w zachodnich Chinach (4,8 mln 1994 r.). Mieszkają głównie w Tybecie, gdzie stanowią około 90% ludności [potrzebne źródło]. Zamieszkują również prowincje Qinghai, Syczuan, Gansu, Junnan oraz Indie (historyczny region Ladakh, zwany też niekiedy Tybetem Zachodnim, Sikkim oraz liczne skupiska emigracyjne w stanie Himachal Pradesh, w tym obecna siedziba XIV Dalajlamy Dharamsala), Nepal i Bhutan. Pod względem antropologicznym zaliczani są do rasy mongoloidalnej [potrzebne źródło]. Posługują się pismem tybetańskim. Wyznają w większości buddyzm tybetański. Głównymi ośrodkami kultu religijnego są Lhasa i Xigazê. Mówią językami tybetańskimi należącymi do tybeto-birmańskiej gałęzi rodziny chińsko-tybetańskiej. Ważniejsze grupy dialektów:

Bhotia, Bhutia - zbiorcze określenie różnych grup etnicznych pochodzenia tybetańskiego, zamieszkujących południowe stoki Himalajów na terenie Indii, Nepalu i Bhutanu. Nazwa bhotia pochodzi od słowa བོད་ bod, nazwy Tybetu w języku tybetańskim Posługują się dialektami tybetańskimi w dużym stopniu zrozumiałymi dla użytkowników standardowego języka tybetańskiego. Pomimo wielowiekowego zamieszkiwania poza obszarem geograficznego Tybetu kulturowo należą do kręgu cywilizacji tybetańskiej. W Indiach posiadają status tzw. Scheduled Tribes. W większości wyznają buddyzm tybetański, zwłaszcza odmiany ningma i kagju. Główne grupy etniczne zaliczane do Bhotiów:

Tamangowie, Tamang, Murmi - grupa etniczna zamieszkująca północno-centralną część Nepalu. Ich liczebność szacowana jest na 1,2 miliona. W większości wyznają buddyzm tybetański z elementami bon. Posługują się językiem tamang z rodziny tybeto-birmańskiej. Etnonim "Tamang" wywodzi się z tybetańskiego i znaczy "kawalerzysta". Istotnie niegdyś służyli jako strażnicy granic. W czasach brytyjskich wielu Tamangów służyło w tzw. "regimentach Gurkhów".

Samospalenia w Tybecie - seria samobójstw popełnionych przez Tybetańczyków od 2011 w związku z sytuacją mniejszości tybetańskiej w Chińskiej Republice Ludowej. Do tego rodzaju aktów doszło w Syczuanie i samym Tybecie. Do marca 2012 tę formę protestu wybrały 23 osoby, z czego przynajmniej 16 (głównie buddyjskich mnichów) zmarło.

Język ladakhi - język z rodziny chińsko-tybetańskiej używany przez ponad 100 tysięcy osób (1997) w regionie Ladakh (indyjski stan Dżammu i Kaszmir) oraz około 12 tysięcy osób w przygranicznych rejonach Chin . Jest blisko spokrewniony z tybetańskim, oraz zapisywany alfabetem tybetańskim, z tego względu bywa niekiedy klasyfikowany wraz z balti i purig jako archaiczny zachodni dialekt języka tybetańskiego, chociaż ladakhi i standardowy tybetański nie są wzajemnie zrozumiałe. Archaiczność języka ladakhi polega między innymi na tym, że wymawia się wiele spółgłosek, które są co prawda zapisywane, ale nieme we współczesnym języku tybetańskim. Tak więc wymowa ladakhi jest znacznie bliższa pisowni języka tybetańskiego niż standardowy język tybetański i inne jego dialekty.

Bhutańczycy to ogólna nazwa mieszkańców Bhutanu. Posługują się językami lub dialektami (gł. dzongkha) języka tybetańskiego z grupy języków chińsko-tybetańskich oraz indoirańskiej. Są podzieleni etnicznie na kilkanaście ludów:

Śipki La, (ang. Shipki La, także Shipkila) (hindi शिपकिला दर्रा) to przełęcz górska na granicy indyjsko-chińskiej, w Himachal Pradesh w Indiach oraz w Tybetańskim Regionie Autonomicznym w Chińskiej Republice Ludowej.

Język arakański - język należący do grupy birmańskiej chińsko-tybetańskiej rodziny językowej, którym posługuje się około 765 tysięcy Arakanów zamieszkujących zachodnie rejony Birmy i przygraniczne tereny Bangladeszu. W starszej literaturze traktowany raczej jako dialekt języka birmańskiego

Narodowa Demokratyczna Partia Tybetu (tyb. བོད་རྒྱལ་ཡོངས་རྒྱལ་ཡོངས་དམངས་གཙོ་ཚོགས་པ་, ang. National Democratic Party of Tibet) – jedyna, współcześnie działająca tybetańska partia polityczna, założona 2 września 1994 przez działaczy diaspory skupionych w Kongresie Młodzieży Tybetańskiej.

Lhasa (chiń. 拉薩站) – stacja kolejowa w Lhasie, stolicy Tybetańskiego Regionu Autonomicznego, w Chinach. Znajduje się na wysokości 3641 m n.p.m. i jest stacją końcową linii kolei tybetańskiej. Posiada siedem peronów. Budynek stacji długi jest na 340 m, szeroki na 60 m i zajmuje powierzchnię 23 600 m. W jego głównej części ma pięć pięter. Architektura budynku jest połączeniem tradycyjnych cech tybetańskich z nowoczesnymi elementami. Stacja została oddana do użytku 1 lipca 2006 roku.

Gyangzê (również Gyantse, Gyangtse; chin. 江孜县, Jiāngzī) – trzecie co do wielkości miasto Tybetu. Leży w powiecie Gyangzê, w prefekturze Xigazê, na wysokości 3977 metrów n.p.m., w pobliżu drogi łączącej Katmandu w Nepalu i Lhasę w Tybecie.

Tsampa, campa (język tybetański: རྩམ་པ་ transliteracja Wyliego: rtsam pa) - gruboziarnista mąka z prażonego jęczmienia, stanowiąca podstawowe pożywienie Tybetańczyków. Robi się z niej placki lub dodaje do słonej tybetańskiej herbaty maślanej.

Xigazê (chin. 日喀则, Rìkāzé, zapisywane również Shigatse, Szigace) – miasto w zachodnich Chinach, w Tybetańskim Regionie Autonomicznym, na wysokości 3870 metrów. Około 80 tys. mieszkańców. Jest ważnym kulturalnym, ekonomicznym, religijnym i polityczny ośrodkiem Tybetu.

Hainan – tybetańska prefektura autonomiczna w Chinach, w prowincji Qinghai. Siedzibą prefektury jest powiat Gonghe. W 1999 roku liczyła 381 432 mieszkańców.

Haixi (chin. 海西蒙古族藏族自治州, pinyin Hǎixī Měnggǔzú Zàngzú Zìzhìzhōu; tyb. མཚོ་ནུབ་སོག་རིགས་ཆ་བོད་རིགས་རང་སྐྱོང་ཁུལ་, Wylie Mtsho-nub Sog-rigs dang Bod-rigs rang-skyong-khul) – prefektura autonomiczna mongolskiej i tybetańskiej mniejszości etnicznej w Chinach, w prowincji Qinghai. Siedzibą prefektury jest Delingha. W 1999 roku liczyła 322 609 mieszkańców.

Bon ( bön język tybetański: བོན་ wylie: bon, wymowa: pʰø̃̀(n) ) – starożytna tybetańska tradycja religijna, istniejąca przed buddyzmem tybetańskim, po prześladowaniach ze strony buddystów trwających wiele wieków, współcześnie z nim koegzystująca.

Yi, Nuosu, Lolo (język chiński: 彝族 pinyin: Yízú, wiet.: Người Lô Lô) – mniejszość etniczna w Chinach, Wietnamie i Tajlandii. Większość jej członków, 8 milionów, mieszka w chińskich prowincjach Syczuan, Junnan, Kuejczou i Kuangsi. Sami określają się nazwą "Nuosu". Nazwa "Lolo", spotykana w dawniejszej literaturze, jest obecnie uważana w Chinach za obraźliwą, ale jest oficjalnie używana w Wietnamie jako Lô Lô oraz w Tajlandii jako Lolo. Yi posługują się różnymi, czasami wzajemnie trudno zrozumiałymi językami z rodziny tybetańsko–birmańskiej, które zapisują używając własnego pisma yi, lecz tylko jeden z nich (nuosu) jest nauczany w szkołach.

Kongres Młodzieży Tybetańskiej (tyb. བོད་ཀྱི་གཞོན་ནུའི་ལྷན་ཚོགས།, wylie: bod kyi gzhon nu’i lhan tshogs, ang. Tibetan Youth Congress) – międzynarodowa pozarządowa organizacja tybetańskiej diaspory, powołana 7 października 1970 z inicjatywy Tenzina Gesze Tethonga, Lodi Gjari, Sonama Topgjala i Tenzina Namgjal-Tethonga w Dharamsali w Indiach. Jej głównym postulatem jest uzyskanie przez Tybet pełnej niepodległości, nawet za cenę życia. W swoim programie zdecydowanie odrzuca propozycję strasburską, przedstawioną w 1987 przez XIV Dalajlamę, domagając się prowadzenia walki, także przy użyciu przemocy, aż do uzyskania całkowitej suwerenności. Za obszar, na którym powinno się budować przyszłą państwowość uznaje, poza Tybetańskim Regionem Autonomicznym, także tereny etnicznego Tybetu wcielone po 1949 bezpośrednio do ChRL.

Klon stachiurkolistny (Acer stachyophyllum Hiern) – gatunek drzewa z rodziny klonowatych (Aceraceae Juss.). Występuje naturalnie we wschodnich Himalajach i środkowych Chinach (prowincje Gansu, Henan, Hubei, Shaanxi, Syczuan, Junnan, Tybetański Region Autonomiczny). W Polsce jest uprawiany, wytrzymały na mróz.

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja