Wedy

Wedy, Weda (dewanagari वेद , "wiedza"; podobieństwo tych słów wynika ze wspólnego, indoeuropejskiego pochodzenia sanskrytu i języka polskiego) – to święte księgi hinduizmu, najstarsza grupa religijnych tekstów sanskryckich, które stanowiły całość ówczesnej wiedzy człowieka o świecie ludzi i bogów; antologia tekstów z różnych okresów, o różnej tematyce, budowie i przeznaczeniu.

Według najbardziej rozpowszechnionego poglądu historia językoznawstwa rozpoczęła się w Indiach. W kraju tym dominowała empiryczna tradycja opisowa, a więc taka, która kładzie nacisk na opis konkretnych faktów językowych. Językoznawstwo pojawiło się w pierwszym tysiącleciu p.n.e. jako odpowiedź na konkretna potrzebę - tłumaczenia starożytnych tekstów religijnych, zawartych w księgach wiedzy, zwanych Wedami. Niektóre z tych tekstów pochodziły z XV w p.n.e.

Brahmany ( dewanagari ब्राह्मण , trl. brāhmana ) - obszerne komentarze prozą do Wed, przynależące do literatury śruti. Zawierają egzegezę rytuałów śrauta (ofiary wedyjskiej) oraz tekstów sanhit niezbędnych do wykonania tego rytuału. Każda brahmana odnosi się do określonej sanhity (wedy) w konkretnej redakcji.


Jadźurweda ( dewanagari यजुर्वेद ) – jedna z czterech sanhit (zbiorów) wchodzących w skład Wed; składa się z formuł liturgicznych (jadźus) różnej długości, które wypowiadał cicho w czasie ofiary wedyjskiej adhwarju (kapłan, wykonujący wszelkie czynności manualne w ramach ofiary wedyjskiej).

Wedanga ( dewanagari वेदाङ्ग , człony Wedy ) - grupa sześciu zbiorów naukowych tekstów wedyjskich najczęściej zaliczanych do smryti (tradycji dzieł ludzkich ). Datowanie obejmuje VII - IV wiek. Zawierają sutry i śastry. Ich wiedzę poznaje brahmaćarja w okresie nauki u swojego guru.

Sanskryt wedyjski - wymarły język z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich. Jest to najstarsza postać języka staroindyjskiego - sanskrytu, używana w okresie od XV do V wieku p.n.e. Z niego wywodzi się sanskryt klasyczny. Nazwa pochodzi od Wed, zbioru tekstów indyjskich, której najstarsza część, Rygweda (1500-1200 r. p.n.e.), została spisana właśnie w tym języku. Tym samym są jedne z najstarszych zapisów języków indoeuropejskich. Język wedyjski jest blisko spokrewniony z językiem awestyjskim, najstarszym zachowanym językiem irańskim.

Chilam Balam - nazwa różnych tekstów związanych z kulturą Majów, napisanych w XVII i XVII w języku maya, używanym na półwyspie Jukatan. Stanowią ważne źródło wiedzy o religii, historii, medycynie i astronomii dawnych Majów. Najważniejszą i najobszerniejszą z tych ksiąg jest Chilam Balam z miejscowości Chumayel. Najpóźniejszy z tekstów zaliczanych do zbioru Chilam Balam, tzw. Kodeks Pérez, stanowi kompilację wcześniejszych utworów. Ponieważ dzieła powstały już po konkwiście, widoczne są w nich również wpływy hiszpańskie, zwłaszcza w zakresie religii.

The Oxford Book of Modern Science Writing - antologia znanych i mających ugruntowaną renomę tekstów naukowych opracowana przez Richarda Dawkinsa, z jego przedmową. Opublikowana w marcu 2008. Składa się z tekstów wielu autorów o rozmaitej tematyce, wielkości od poniżej jednej strony do ośmiu stron. Są to wiersze, anegdoty i filozoficzne rozważania pochodzące z XX wieku.

Język wedyjski - wymarły język z grupy indoaryjskiej języków indoeuropejskich. Jest to najstarsza postać języka staroindyjskiego - sanskrytu, używana w okresie od XV do V wieku p.n.e. Z niego wywodzi się sanskryt klasyczny. Nazwa pochodzi od Wed, zbioru tekstów indyjskich, której najstarsza część, Rygweda (1500-1200 r. p.n.e.), została spisana właśnie w tym języku. Tym samym są jedne z najstarszych zapisów języków indoeuropejskich. Język wedyjski jest blisko spokrewniony z językiem awestyjskim, najstarszym zachowanym językiem irańskim.

Wiedza cicha - inaczej: wiedza ukryta; jest to rodzaj wiedzy wykorzystywanej w codziennych działaniach, której istoty nie do końca jednak można określić, przez co formalizacja i przekazywanie innym osobom wiedzy cichej jest bardzo utrudnione; do wiedzy cichej zaliczane są tzw. know-how i know-who.

Dźiwanmukta (dewanagari, Wyzwolony za życia) - hinduistyczny tytuł odnoszący się do człowieka, który jeszcze żyje w ciele fizycznym, ale jest już wyzwolony z kołowrotu wcieleń (samsary). Adi Śankara w hymnie Uczcij Gowindę. Młot na zaślepienie naucza, że dźiwanmukta jest wolny od trzech podstawowych pragnień (tradycyjnych w naukach hinduizmu z okresu wedyjskiego):

Ofiary z ludzi - praktyki religijne poświadczone w różnych epokach i różnych częściach świata, polegające na zabiciu człowieka w ofierze bóstwu. Były związane z istniejącym w danej kulturze systemem wierzeń lub z lękiem przed konktretnym grożącym kataklizmem. W niektórych kulturach ślady dawnych rytuałów tego typu pozostały jedynie w postaci pewnych idei teologicznych, np. stworzenie świata z rozczłonkowanego ciała "pierwszego człowieka", opisane w wedyjskim tekście Puruszasukta. Z czasów nowożytnych dość dobrze udokumentowane są ofiary z ludzi dokonywane w kulturach Mezoameryki, zwłaszcza istotne w kulturze Azteków, gdzie jednocześnie zabijano tysiące jeńców, pojmanych w specjalnie w tym celu toczonych tzw. kwietnych wojnach. Niekiedy ofiary z ludzi były połączone z rytualnym kanibalizmem.

Teoria koloru – interdyscyplinarny dział wiedzy zajmujący się powstawaniem u człowieka wrażeń barwnych, oraz teoretycznymi i praktycznymi aspektami czynników zewnętrznych biorących udział w procesie powstawania tych wrażeń. Teorię koloru można również nazywać teorią barwy, jednak w praktyce zwykło używać się pierwszego terminu.

Mitologia grecka – zbiór mitów przekazywanych przez starożytną tradycję grecką opowieści o bogach, boginiach, herosach, wyjaśniających miejsce człowieka w świecie, oraz samo funkcjonowanie świata, jego stworzenie i historię. Z mitologii czerpano wiedzę na temat świata i rozwijano na tej podstawie normy etyczne wyznaczające miejsce człowieka w ustalonym porządku świata. Wiedza płynąca z mitów nie stanowiła jednak nigdy "prawdy objawionej" i otwarta była na dyskurs, polemikę i krytykę. Sama zaś starożytna religia grecka, chociaż nie sposób o niej mówić w oderwaniu od mitologii będącej jej elementarną częścią składową, opierała się w znacznym stopniu na ortopraksji (jedności praktyk religijnych), nie zaś ortodoksji (jedności poglądów).

Wśród religioznawców nie ma zgody co do definicji hinduizmu - część sądzi nawet, że odpowiedź taka nie jest możliwa. Rozbieżność panuje także co do poglądu o czas powstania hinduizmu - jednym z najbardziej rozpowszechnionych poglądów głosi, że słowa "hinduizm" należy używać w odniesieniu do całego okresu od dynastii Guptów (ok. IV w.) włącznie, dla okresów dawniejszych rezerwując takie terminy jak "wedyzm", "braminizm" itp. Niektórzy wolą jednak ujmować hinduizm jako całościowy proces sięgający aż do cywilizacji doliny Indusu, w pewien sposób religię odwieczną, pierwotną i rdzenną dla Indii. Eugeniusz Słuszkiewicz w Pradziejach i religiach Indii (1980) podaje określenie, które uznaje za klasyczne - L. de la Valleé Pouisne nazwał hinduizm "cette colluvies religionum" (spływaniem różnych elementów religijnych do wspólnego koryta).

Matsja ( dewanagari मत्स्य अवतार , Ryba , ang. Matsya ) - wcielenie Wisznu, inkarnując ostrzegł protoplastę ludzkiego rodu Manu przed zbliżającym się kataklizmem. Ziemię ogarnął olbrzymi potop, lecz przygotowany doń Manu schronił się wraz z rodziną i siedmioma mędrcami na okręcie. Przed zagładą ocalił też nasiona wszelkich roślin, przedstawicieli wszystkich gatunków żywych stworzeń oraz Wedy, święte księgi hinduizmu. Wisznu-Ryba powiózł okręt, przytroczony do własnego rogu, na bezpieczną wyspę. Ryba symbolizuje rozwój i tworzenie, jest emblematem fallicznym.

Proprium (łac. proprius znaczy własny) – w liturgii katolickiej zbiorcze określenie tych jej części (tekstów), które - w odróżnieniu od ordinarium - z zasady podlegają zmianie w zależności od różnych okresów roku liturgicznego i okazji dla których sprawowany jest obrzęd. Polskim odpowiednikiem tego łacińskiego terminu jest określenie części zmienne.

Ordinarium (łac. ordinarius znaczy zwyczajny) w liturgii katolickiej zbiorcze określenie tych jej części (tekstów), które - w odróżnieniu od proprium - z zasady nie podlegają zmianie, mimo różnych okresów roku liturgicznego i okazji, dla których sprawowany jest obrzęd. Polskim odpowiednikiem tego łacińskiego terminu jest określenie części stałe.

       na podstawie Wikipedii, otwartej encyklopedii : licencje: GFDL, oraz CC-BY-SA 3.0 + autorzy, historia
edycja