Linki:
Łacina,
Cecha fonologiczna relewantna,
Fonem,
Głoski pochylone,
Iloczas,
Język staropolski,
Klasyfikacja samogłosek,
Powstanie i rozwój języka polskiego,
Proces fonetyczny,
Samogłoska,
Zanik
iloczasu –
proces fonetyczny prowadzący do zaniku długości
samogłosek jako
cechy fonologicznej relewantnej. Proces ten zaszedł między innymi w
łacinie i w
języku polskim.
System fonetyczny języka szwedzkiego charakteryzuje się silnie rozwiniętym systemem samogłosek, liczącym 22 fonemy oraz równie obfitym systemem spółgłosek. Rekompensatą tak bogatego systemu samogłoskowego jest brak
dyftongów. Zarówno samogłoski jak i spółgłoski podlegają zjawisku
iloczasu. Intonacja języka jest specyficzna, oprócz akcentu uderzeniowego i ogólnego akcentu zdaniowego występuje również
akcent toniczny. który ma wartość dystynktywną, tzn. może wpływać na zmianę znaczenia wyrazów.
Przegłos lechicki (przegłos polski) – proces (
przegłos) spowodowany zmniejszeniem znaczenia opozycji
samogłoska przednia – tylna po
palatalizacji spółgłosek. Miał miejsce w wieku IX i X, zakończony w wieku XIII (według chronologii bezwzględnej), chronologia względna, oparta na rekonstrukcji sytuuje go około X wieku. Istota przegłosu polega na stwardnieniu (dyspalatalizacji) samogłosek przednich, za jego zasięgiem znalazły się samogłoski wysokie.
Zanik końcowej spółgłoski -
proces fonetyczny (rodzaj
apokopy, który zaszedł np. w
łacinie, w
języku prasłowiańskim (np. -os > -o w rodzaju nijakim) i który trzeba uwzględniać przy czytaniu
francuskiego (Bordeaux /bordo/, Carnot /Karno/).
Ścieśnienie - zjawisko fonetyczne i artykulacyjne polegające na zmianie barwy samogłosek długich poprzez podwyższenie ich artykulacji. Jest to proces kompensacyjny, w którym nakład energii artykulacyjnej potrzebny do utrzymania narządów mowy w tej samej pozycji prawie dwukrotnie dłużej niż przy odpowiedniej głosce krótkiej jest kompensowany wzrostem energii artykulacyjnej potrzebnej do podwyższenia artykulacji. Samogłoski ścieśnione pojawiły się w języku polskim jeszcze przed zanikiem
iloczasu. Ścieśnienia osłabiały wartość dystynktywną iloczasu, który przestał być jedyną cechą opozycyjną. Różnica ilościowa (długości wymawiania głoski) ustępowała na rzecz różnicy jakościowej (barwy). Po ostatecznym zaniku iloczasu w języku polskim w pierwszej połowie XVI w. ustaliły się trzy głoski ścieśnione nazywane również
pochylonymi: e, a, o oznaczane w literaturze przedmiotu zazwyczaj jako litery "e", "a", "o" z kropeczką na górze.
Wzdłużenie zastępcze –
proces fonetyczny, w wyniku którego samogłoska staje się długa, aby zachować energię potrzebną na wypowiedzenie wyrazu, kiedy następna samogłoska zanikła. Zaszło np. w
łacinie,
języku fińskim i w
języku polskim (przy zaniku
jerów). Podobnie jak wokalizacja jerów jest wynikiem wyrównań kompensacyjnych. Przy wzdłużeniu zastępczym zanikający jer oddaje swój iloczas samogłosce pełnej – powodując jej wzdłużenie.
Apokopa (gr. apokoptein - odcinać) -
proces fonetyczny polegający na zaniku głoski lub głosek w wygłosie (na końcu wyrazu). W szczególności dotyczy nieakcentowanych
samogłosek, np.
pol. tak ze staropolskiego tako. Współcześnie apokopa występuje m.in. w
języku hiszpańskim, w którym przymiotnik grande zostaje skrócony do gran, gdy występuje przed rzeczownikiem.
Odpodobnienie (dysymilacja) - jeden z podstawowych zależnych
procesów fonetycznych, polegająca na zaniku podobieństwa głosek (niekoniecznie sąsiednich).
Itacyzm (od
gr. eta, "litera eta") -
proces fonetyczny polegający na zwężeniu długiego /E/ otwartego (oznaczanego w
języku greckim literą eta) i ujednoliceniu się jej z samogłoską /I/. W nowogreckim "η, υ, ει, οι, ηι, υι" wymawiane są jako "i". "Hoi polloi" wymawiane jest jako "i polli".
Samogłoska nosowa –
samogłoska, podczas wymawiania której strumień powietrza przepływa zarówno przez
jamę ustną jak i
jamę nosową. Taki przepływ powietrza spowodowany jest opuszczeniem
podniebienia miękkiego, skutkiem czego strumień powietrza uzyskuje też dostęp do jamy nosowej. Samogłoska, która nie jest nosowa to samogłoska ustna. Charakterystyczny dla samogłosek nosowych efekt nosowości spowodowany jest zaangażowaniem dodatkowej komory rezonansowej – jamy nosowej.
Retrofleksja (z
łac. retrō ‘wstecz’ i flexio ‘zginanie’ od czasownika flectere ‘zgiąć’) to rodzaj artykulacji
spółgłosek (też
samogłosek). Retrofleksja polega na wygięciu przodu języka ku górze i zbliżeniu (ew. zwarciu) jego koniuszka w okolicy zadziąsłowej (
postalweolarno-
prepalatalnej), co zasadniczo odróżnia ten typ artykulacji od pozostałych spółgłosek zadziąsłowych i podniebiennych o artykulacji
laminalnej.
Synkopa (gr. synkope) -
zjawisko fonetyczne polegające na zaniku śródgłosowej
nieakcentowanej samogłoski lub całej
sylaby z
wyrazu, co pociąga za sobą jego skrócenie; jest to charakterystyczny proces w niestarannej, szybkiej
wymowie.
Reguła fonologiczna jest jednym ze sposobów sformułowania generalizacji opisującej proces fonologiczny w danym języku. Na przykład, regułą fonologiczną w języku polskim jest asymilacja dźwięczności, co odnosi się do typu asymilacji zachodzącej między dwoma
obstruentami: w wyrazie las wypowiadamy na ogół bezdźwięczną spółgłoskę szczelinową [s], jednak w sekwencji las był dźwięk ten ulega wpływowi następującego po nim dźwięcznego [b] i jest wypowiadany jako [z].
Monoftongizacja (od
gr. μονόφθογγος monophthongos - "jednobrzmiący") –
proces fonetyczny polegający na przekształcaniu się
dyftongów w pojedyncze samogłoski (
monoftongi). Monoftongizacja zaszła między innymi w
łacinie i
języku prasłowiańskim.
Daszek -
symbol diakrytyczny używany do
spółgłosek i
samogłosek. Jest skierowany w tę samą stronę co
brevis, ale ma ten sam kształt, co symbol
akcentu przeciągłego. Daszka używa się m.in. w językach
czeskim i
słowackim. Stosuje się go tam do
liter:
Č,
Ď,
Dž Ě,
Ň,
Ř,
Ť i
Ž, a w słowackim dodatkowo
Ľ. Litery
Č,
Dž,
Š i
Ž są używane także w językach krajów dawnej
Jugosławii,
litewskim,
łotewskim i
śląskim, ale
Dž jako oddzielna litera występuje tylko w
serbskim,
chorwackim i
bośniackim. W
języku chińskim służy do oznaczania
tonu. W
językach ugrofińskich ma różne zastosowanie.
Dróttkvætt -
stopa metryczna, tzw. „rym rycerski” – ośmiowierszowa
strofa, pod względem treści podzielona na 2 czterowiersze, forma zewnętrzna: stała ilość
głosek,
aliteracji i
asonansów.
Wers ma: 6 zgłosek, w tym 3 akcentowane. Aliteracja łączy po dwa wiersze, pierwszy (nieparzysty) wiersz – aliteracja w dwóch akcentowanych zgłoskach (miejsce dowolne); drugi (parzysty) – na pierwszej zgłosce. W nieparzystym wierszu występuje półasonans o odmiennych samogłoskach. W parzystym – całkowity asonans o jednakowych spół- i samogłoskach.
Prejotacja -
proces fonetyczny (rodzaj
protezy) polegający na pojawieniu się /j/ przed
samogłoską w nagłosie (na początku wyrazu). Zaszła np. w
języku prasłowiańskim i
gwarach polskich: anioł > janioł.
Proces lubelskiego PAS, Proces dwudziestu trzech - proces sądowy dwudziestu trzech uczestników podziemia niepodległościowego, w którym siedmiu z nich skazanych zostało na karę śmierci. Był to pierwszy wielki procesie pokazowy w Polsce komunistycznej po 1944.
Uproszczenie grup spólgłoskowych -
proces fonetyczny, który zaszedł np. w
języku polskim (np. cztwarty > czwarty) i w
języku prasłowiańskim (np.
ps. sъpnъ (sъpati (>
pol. spać) + -nъ) > sъnъ >
pol. sen). W większości polskich wyrazów więcej jest spółgłosek niż samogłosek.W jednym wyrazie często sąsiaduje ze sobą kilka spółgłosek-tworzą one tzw.grupę spółgłoskową.Przy szybkiej wymowie niektóre spółgłoski w takiej grupie nie są wymawiane.Zjawisko to nosi nazwę uproszczenia grupy spółgłoskowej.
Proces diabatyczny (δια- (grecki) znaczy poprzez) - w meteorologii, oceanografii i fizyce płynów oznacza proces wymiany energii, który nie jest
adiabatyczny. W procesie diabatycznym zachodzi wymiana ciepła z otoczeniem.